Wśród zwierząt, ludzi i bogów.

Powstanie i rozwój cywilizacji, wymaga jednoczesnego spełnienia wielu niezależnych warunków ekonomicznych i społecznych. Tak wielu, że choć dzieje człowieka sięgają kilkuset tysięcy, a jeżeli rozciągniemy „człowieczeństwo” także na inne niż Homo sapiens, gatunki rodzaju Homo, nawet kilku milionów, lat, to cywilizacja, datująca się od powstania rolnictwa w wyniku tzw. rewolucji neolitycznej, zajmuje z tego raptem lat tylko dziesięć tysięcy.

 Jednym z tych niezbędnych warunków jest rozwój wzajemnych sieci współpracy międzyludzkiej. Im bardziej rozwinięta i złożona cywilizacja, tym więcej ludzi się w takiej sieci znajduje i razem współpracuje. Powstanie takiej złożonej sieci wymaga jednak przełamania pewnej bariery biologicznej. Jak wszystkie gatunki społeczne, również ludzie są ewolucyjnie dostosowani do współpracy wewnątrzgrupowej, ale tylko pod warunkiem, że, albo są ze sobą blisko spokrewnieni, albo swoich wspólników osobiście znają. Górnym limitem, jest tu tzw. liczba Dunbara, około 150 osób, o których informacje człowiek jest w stanie przechować w swoim mózgu. Dla cywilizacji, liczącej miliony osobników, to żałośnie mało. Powstanie i rozwój cywilizacji wymaga zatem istnienia jakichś mechanizmów społecznych, które umożliwią współpracę pomiędzy ludźmi, którzy nie są spokrewnieni, osobiście się nie znają i nigdy się nawzajem nie widzieli.

Takie właśnie mechanizmy opisuje izraelski historyk Yuval Noah Harari w swojej książką „Od zwierząt do bogów”. Sposobem na poszerzenie, ponad naturalne granice biologiczne, sieci współpracy jest, jak ją nazywa Harari, rzeczywistość wyobrażona. Byty, które istnieją tylko w zbiorowej wyobraźni ludzkiej, mity i opowieści w które prawie wszyscy wierzą i do których dwóch nieznających się nawzajem, ale wierzących w ten sam mit, przedstawicieli Homo sapiens, może się odwołać. Taką rzeczywistością wyobrażoną są oczywiście religie, ale też wszelkie inne wierzenia, niekoniecznie transcendentne. Do owej rzeczywistości wyobrażonej zalicza Harari także na przykład narody, państwa, pieniądze, prawo handlowe, czy ideologie, takie jak komunizm. Powstanie rzeczywistości wyobrażonej, pierwszych religii, datuje się na czasy tzw. „rewolucji poznawczej”, ok 70 tysięcy lat temu i od tego punktu Harari zaczyna swoją narrację.

Oczywiście wraz z rozwojem społeczeństwa zmieniały się i rzeczywistości wyobrażone. Inne religie mieli łowcy-zbieracze paleolitu, inne pierwsi rolnicy neolitu. Wraz z epoką brązu pojawił się politeizm, w epoce żelaza monoteizm. Wreszcie, od XVI wieku i tzw. „rewolucji naukowej”, dominującą religią, zdaniem Hariarego, stał się humanizm, w obrębie którego ostatecznie, po klęsce najpierw nazimu, a potem komunizmu, zatriumfował liberalizm.

„Od zwierząt do bogów” jest książką nie tylko oryginalną i przenikliwą, ale i bardzo dobrze, lekkim stylem napisaną. Oczywiście autor nie uniknął też pewnych potknięć i słabości. Przyjęcie takiego specyficznego punktu widzenia spowodowało, że znacznie wyolbrzymił Harari rolę „rewolucji poznawczej” w górnym paleolicie, tej która stworzyła pierwsze religie, kosztem pomniejszenia znaczenia rewolucji neolitycznej – wynalezienia rolnictwa. Podobnie przełomowe znaczenie przypisał „rewolucji naukowej” z XVI wieku, zapominając, że podobne zjawisko zaszło już dwa millenia wcześniej, w epoce Hellenizmu, ale tamta rewolucja naukowa cywilizacji ostatecznie nie zmieniła cywilizacji. Przełomem była zatem dopiero rewolucja przemysłowa, a humanizm został opowieścią, która ją wyrażała.

Per saldo „Od zwierząt do bogów” jest pozycją znakomicie napisaną, błyskotliwą i fascynującą. A sukces czytelniczy i komercyjny, jaki Harari odniósł, całkowicie zasłużony. Na podstawie książki powstał komiks, pojawiła się też wersja dla czytelnika dziecięcego. Zawsze jednak najlepiej jest sięgnąć po oryginał.

Uniesiony tym sukcesem, Harari nie spoczął bynajmniej na laurach. Poszedł za ciosem i napisał swojej historii ciąg dalszy zatytułowany „Homo deus”, tym razem poświęcony przyszłości ludzkiej cywilizacji. Niestety, na przykładzie tej pozycji najlepiej widać jednak słuszność powiedzenia, że przewidywanie jest bardzo trudne, szczególnie wtedy, kiedy dotyczy przyszłości. Przyszłość widzi bowiem Harari jedynie jako prostą kontynuację obecnych trendów i nie różni się tym samym od innych znanych w historii „liniowych wizjonerów”, którzy swego czasu prorokowali, że wielkie miasta zostaną kompletnie zwalone końskimi odchodami, oceany będą przemierzać pasażerskie transatlantyki o długości kilometrów, a pojazdy kosmiczne będzie się wystrzeliwać z potężnych armat.

Według Hariarego, w przyszłości czeka nas przejęcie kontroli nad ludzkością przez tzw. „sztuczną inteligencję”. Tak zwaną, ponieważ nie będzie to prawdziwa inteligencja, a jedynie bardzo zaawansowane, ale pozbawione świadomości algorytmy komputerowe, które będą podejmować za ludzi wszystkie decyzje życiowe, nawet tak istotne jak wybór małżonka, czy wybór zawodu, a ludzie z radością na to przystaną, ponieważ wybór algorytmów będzie statystycznie dla zainteresowanych stron o wiele lepszy niż wybór ich samych. Jest to w swoistej formie powrót do czasów preindustrialnych, kiedy wyborem małżonków i zajęcia zawodowego również zajmowały się podmioty zewnętrzne (rodzina, zwłaszcza rodzice), z tą jednak różnicą, że tym razem ten wybór będzie o wiele bardziej kompetentny i dopasowany do indywidualnych predyspozycji. Owe rządzące ludzkością algorytmy mają też nie podlegać jakiemukolwiek ludzkiemu nadzorowi, tylko ewentualnie będą kontrolowane przez inne algorytmy. Algorytmy będą właścicielami samych siebie, tak samo jak właścicielami są takie abstrakcyjne byty, mity w rzeczywistości wyobrażonej Hariarego, jak Toyota, czy Argentyna.

Ludzie mają się w gospodarce stać stopniowo zbędni. Całą działalność ekonomiczną przejmą algorytmy, a jeżeli jakieś zajęcia dla ludzi w ogóle się ostaną, to tylko bardzo niszowe. Jeżeli będą wymagały bardzo specyficznych i rzadko spotykanych kwalifikacji, powstanie równie specyficzna, bardzo sowicie opłacana i niewielka klasa pracująca oraz niezmierzone rzesze trwale bezrobotnych. Jeżeli żadne specjalne kwalifikacje nie będą potrzebne, wówczas tydzień pracy skróci się do kilku godzin, a wiek emerytalny obniży do czterdziestki. Możliwe jest też, że dla ludzi nie zostanie literalnie nic do roboty i wszyscy przejdą na wieczne bezrobocie.

W ramach swoistej rekompensaty za tą przymusową bezczynność, ludzie zostaną znacznie usprawnieni. Dzięki inżynierii genetycznej, człowiek stanie się silniejszy, zdrowszy, sprawniejszy i inteligentniejszy. Bardzo, według Hariarego, prawdopodobne jest też, że zostanie zwalczona starość i osiągnięta faktyczna nieśmiertelność, czy też właściwie a-śmiertelność, bo śmierć wskutek losowych wypadków nadal będzie możliwa. Ten nowy, usprawniony człowiek, będzie się różnił od nas, standardowych Homo sapiens, bardziej niż my różnimy się od Homo erectus. Będzie to nowy gatunek człowieka – tytułowy Homo deus, człowiek boski. Boski, bo obdarzony boskimi mocami, na wzór bogów politeistycznych, Zeusa, czy Odyna. Zgodnie ze swoim modelem, przewiduje też Harari, w obliczu tak drastycznej zmiany społecznej, upadek dotychczas dominujących religii humanistycznych i powstanie całkiem nowych, lepiej organizujących współpracę międzyosobniczą w tej nowej rzeczywistości. Nie rozstrzygając bynajmniej, jakie to będą konkretne religie, podaje Harari dwie możliwości, zwane przez niego technohumanizmem i dataizmem.

Opisana wyżej wizja przyszłości nie jest autorską własnością Hariarego, bo taki technohumanizm jest poglądem dość popularnym. Nie zmienia to w niczym faktu, że jest całkowicie błędny i przyszłość na pewno będzie wyglądała zupełnie inaczej. Błyskotliwy i oryginalny w opisywaniu przeszłości, okazał się Harari wtórny i banalny przy próbie przewidzenia przyszłości.

Harari celnie zauważył, że zmiany ideologiczne, czyli, „religie”, co, jak należy przypomnieć, jest u niego pojęciem szerszym niż tradycyjnie używany, są skutkiem zmian ekonomicznych i demograficznych. Idea niczego w świecie realnym nie kreuje, a jedynie go wyraża. Nie zauważył jednak Harari, że także zmiany technologiczne, ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju, który rozpoczął się wraz z rewolucją przemysłową na początku XIX wieku, w tym także owe, będące wg Hariarego przyszłością, „inteligentne algorytmy”, również mają taką genezę. Lawina odkryć i wynalazków, jaka zalewa świat od XIX wieku do dzisiaj, nie była i nie jest, jak milcząco zakłada Harari, czymś danym ludzkości z zewnątrz, jakimś niepojętym mistycznym fenomenem. Nowe technologie również pojawiają się w odpowiedzi na konkretną presję ekonomiczną. A przy jej braku się nie pojawiają.

Od początku rewolucji przemysłowej, utrzymuje się bowiem stały, co jest sytuacją w ludzkich dziejach bez precedensu, nacisk na zastępowanie ludzi w procesie produkcji maszynami, czyli substytucję pracy kapitałem. Każda udana operacja tego rodzaju powoduje jednak wzrost produkcji, za którym, inaczej niż to było w świecie preindustrialnym, nie nadąża już wzrost populacji. Początkowo ludzka populacja rośnie wolniej niż produkcja, dokładnie rośnie proporcjonalnie do pierwiastka kwadratowego ze wzrostu produkcji, potem, w wyniku tzw. przejścia demograficznego, przestaje rosnąć w ogóle.

W rezultacie produkcja per capita nieustannie wzrasta i podaż pracy permanentnie nie nadąża za popytem, przez to cena pracy nieustannie rośnie. Jednocześnie w wyniku akumulacji, kapitał staje się coraz tańszy, nierównowaga pomiędzy pracą a kapitałem stale się więc pogłębia. Wszystkie innowacje i wynalazki, również (pseudo)inteligentne „samouczące się” algorytmy powstają wyłącznie w jednym celu. Zwiększenia wydajności – produkcji w przeliczeniu na roboczogodzinę i zasypania tej luki. Jednak wskutek opisanego mechanizmu, zamiast ją zmniejszać, cały czas jedynie ją pogłębiają. Każdy ludzki pracownik, korzystając z coraz bardziej wyrafinowanych i potężnych narzędzi, obsługuje coraz większą i większą ilość procesów produkcyjnych, aż w końcu zostaną osiągnięte jakieś bariery biologiczne tego zjawiska, bariery Homo sapiens, albo nawet i znacznie „ulepszonego” Homo deus, który przecież też będzie miał jakieś swoje ograniczenia i dopiero wtedy dalszy rozwój się zatrzyma.

Harari zaś uważa, że ten mechanizm, działający nieprzerwanie od początku rewolucji przemysłowej, nie tylko nagle działać przestanie, ale i się odwróci. Ludzcy pracownicy staną się zbędni. Zostaną zastąpieni przez algorytmy. W historii nie raz już się to zdarzało. Już XVIII wieczni tkacze w Anglii zostali zastąpieni przez maszyny, stali się zbędni i jak wszyscy wiedzą, wymarli z głodu. Harari bardzo dogłębnie i szczegółowo argumentuje, że algorytmy będą wykonywały, bądź nawet już wykonują, jakieś czynności LEPIEJ niż ludzie i dlatego ich wypchną z rynku pracy. W ogóle nie zastanawia się jednak, czy algorytmy będą te czynności wykonywać od ludzi także TANIEJ, a to jest kwestia kluczowa. Wbrew pozorom, odpowiedź na to pytanie nie jest wcale oczywista.

Jeżeli ludzie, jak twierdzi Harari, rzeczywiście staną się zbędni, to kierunek rewolucji przemysłowej ulegnie gwałtownemu odwróceniu. Cena pracy poleci w dół i przy wieszczonym przez Hariarego masowym permanentnym bezrobociu, opłacalne stanie się zastępowanie algorytmów ludźmi, którzy, owszem, będą od algorytmów pracować gorzej, ale także i taniej.

Takie zjawisko było regułą w cywilizacji preindustrialnej, zwanej maltuzjańską. Powszechny wtedy był nie rozwój, ale stagnacja technologiczna, a od czasu do czasu, trafiały się i okresy regresu, kiedy nawet znane i używane technologie były zapominane i porzucane, a potem, często nawet po tysiącach lat, wynajdywane ponownie.

Niezależnie zatem od tego, czy rewolucja przemysłowa nagle zmieni swój wektor o 180 stopni, jak twierdzi Harari, czy też, co jest znacznie bardziej prawdopodobne, nie, do świata przyszłości wg wizji Hariarego NIGDY nie dojdzie. Ludzie zawsze będą konkurować z maszynami, w tym algorytmami, jeżeli nie jakością pracy, to jej ceną. Produkcja będzie mogła w ogóle obyć się bez ludzi jedynie w jednym przypadku, o którym Harari jednak wspomina jedynie bardzo ogólnikowo. To powstanie, w odróżnieniu od pseudointeligentnych algorytmów, „prawdziwej” sztucznej inteligencji. Nie tylko inteligentnej, ale i świadomej. Takiej która nie tylko będzie wykonywać zadany cel, ale także będzie mogła sobie własne cele stawiać i je po namyśle zmieniać i modyfikować.

Nie sposób jednak sensownie przewidywać, nie tylko, kiedy to może nastąpić, ale także, co się wtedy stanie. Taka sztuczna inteligencja, jeżeli już raz powstanie, natychmiast przewyższy ludzką inteligencję w sposób nieprawdopodobny i tym samym stanie się dla nas kompletnie niezrozumiała i nieprzewidywalna.

Yuval Noah Harari, jest zatem autorem dwóch książek, z których jedna jest nowatorska i wartościowa, natomiast druga już nie za bardzo, chociaż dzięki temu, że autor jest znakomitym gawędziarzem, również nie jest ona przykrą lekturą. Można z Hararim się zgadzać lub nie, można go krytykować, ale na pewno warto go przeczytać. Tymczasem, w sposób zupełnie niespodziewany i trudny do zrozumienia, stał się Harari niesłychanie popularny w środowiskach, których główną troską był do tej pory fakt, że ludzie pracowici, zdolni i oszczędni się bogacą. Bogactwo i zamożność bowiem są dla owych środowisk z natury złe i prowadzą do demoralizacji, perwersji i upadku wszelkich wyższych wartości.

Dostrzegli oni w Hararim swojego Goldsteina i z pasją go zaatakowali. Także zresztą personalnie, z płomiennym purytańskim zaangażowaniem piętnując wszystkie Hariarego osobiste przywary i ludzkie ułomności. Największy sprzeciw wywołało zaś u nich stwierdzenie, że to właśnie najbogatsi ludzie na świecie, właściciele największych korporacji, powinni się „ulepszyć” do poziomu Homo deus, odciąć się biologicznie od biedniejszych Homo sapiens, których nie będzie stać na takie zabiegi, pozbawić ich jakiejkolwiek własności i praw i zredukować ich do współczesnych niewolników. Dosłownie cytując: wielkie korporacje powinny objąć władzę polityczną nad światem i praktycznie zmonopolizować własność; właściciele korporacji jako jedyni mają prawo do życia z tej racji, że są nieprawdopodobnie bogaci; pozostali ludzie powinni zostać sprowadzeni do rangi proletariatu czy helotów, zostać zinfantylizowani i sprowadzeni do roli graczy w e-przestrzeni. Harari miałby tworzyć nowy mit na nową epokę, nową posthumanistyczną religię, która by uzasadniła i utwierdzała podobną specjację na nowy herrenvolk i nowych untermenschów – dosłownie tych określeń się w krytyce Hariarego używa.

Intrygujący jest nawet nie kierunek zarzutów, ale to, że ani w jednej, ani w drugiej ze wspomnianych prac, Harari niczego podobnego nie twierdzi, ani nawet nie sugeruje w sposób zawoalowany.  A-śmiertelni Homo deus mają się u niego wyłonić nie z elity finansowej, ale z elity technologicznej i intelektualnej. Oczywiście w dużym stopniu są to grupy zachodzące na siebie, ale bynajmniej nie tożsame. Podobnie nie usiłuje nawet tworzyć Harari jakiegoś nowego mitu na nową epokę, ale prognozuje jedynie, że taki nowy mit się pojawi. Jedyny opisany przez niego związek między zasobami finansowymi, a „ulepszeniem” do poziomu Homo deus to dość banalna i oczywista konstatacja, że kiedy tylko odpowiednie, potrzebne ku temu, technologie staną się dostępne, w pierwszej kolejności rzucą się na nie bogaci. Nie oznacza to jednak, że w następnej kolejności nie rzucą się na nie ludzie mniej zamożni. Każda nowa technologia jest u swego zarania niezwykle droga, aby potem, w miarę ulepszania i upowszechniania się, tanieć.  Na „ulepszenia” pozwalające na długie, trwające setki i tysiące lat dalsze życie można będzie też wziąć kredyt, a następnie spłacać go choćby i przez sto, albo i dwieście lat. Te absurdalne, całkowicie wyimaginowane zarzuty wobec Hariarego, więcej zatem mówią o swoich autorach, niż o samym Hararim

Nic z tego, co mu się przypisuje, nie zawarł Harari, ani w „Od zwierząt do bogów”, ani w „Homo deus”. Ale jest jeszcze trzecia pozycja jego autorstwa, luźny zbiór esejów na różne tematy, zatytułowana „21 mitów na XXI wiek”, i tam faktycznie podobna, na pierwszy rzut oka, diagnoza się pojawia. Podobna, ale jednak naprawdę, na drugi rzut oka, zupełnie inna. Najbogatsi faktycznie mają się „usprawnić”, a następnie odciąć barierami rozrodczymi, prawnymi, ekonomicznymi, czy nawet ściśle fizycznymi „murami” od reszty ziemskiej populacji. Jednak, w przeciwieństwie do Spartiatów, którzy potrzebowali helotów, od herrenvolku, który potrzebował untermenschów, czy nawet Partii Wewnętrznej, która potrzebowała proli, nowa elita Homo deus nie będzie potrzebować nieulepszonych Homo sapiens literalnie do niczego. H. deus nie będzie więc pozostawionych „na zewnątrz” dukajowskich „stahsów” pozbawiał majątku, ani sprowadzał do roli pracujących na jego dobrobyt niewolników. Nie wyraża też w ten sposób Harari, co mu się fałszywie przypisuje, żadnego postulatu, afirmacji, pochwały, czy akceptacji tego hipotetycznego stanu rzeczy, ale wręcz przeciwnie, obawę, że może do niego dojść, i podaje nawet różne sposoby na uniknięcie takiego przebiegu wydarzeń.

Na szczęście jednak są to obawy całkowicie bezzasadne. Podział na „ulepszony”, bogaty herrenvolk i biednych, nieulepszonych, untermenschów, nie ma nawet teoretycznych szans na ziszczenie i to co najmniej z kilku niezależnych powodów.

Jak już wyżej uzasadniano, ludzie, zanim nie powstanie „prawdziwa” świadoma sztuczna inteligencja, czego jednak nawet Harari nie przewiduje w zauważalnej przyszłości, nigdy nie staną się zbędni w gospodarce. Albo popyt na pracę nadal, jak przez poprzednie dwa stulecia, będzie wyższy niż podaż, albo będzie niższy, a wtedy spadnie cena pracy i ludzcy pracownicy staną się konkurencyjni finansowo w stosunku do zaawansowanych pseudointeligentnych algorytmów i zaczną je z rynku wypierać.

Odseparowanie się „ulepszonych” Homo deus od standardowych Homo sapiens, spowodowałoby odseparowanie się także ich kultur. Pozostawieni samym sobie stahsowie wytworzyliby zatem też swoją własną gospodarkę, może mniej zawansowaną cyfrowo niż gospodarka H. deus, ale na pewno bardziej zaawansowaną niż obecna gospodarka światowa. A skoro istniałyby dwie osobne gospodarki, to nieuniknione musiałoby pomiędzy nimi dochodzić do interakcji handlowych i z czasem zlałyby się one w jedną. Izolacja by się skończyła, a właściwie nigdy by się nawet nie zaczęła.

Chociaż indywidualnie, dowolny „ulepszony” H. deus górowałby swoimi cechami umysłowymi, nad dowolnym H. sapiens, to jednak inaczej by było na poziomie ich społeczności. Istota mogąca potencjalnie żyć tysiące lat, miałaby niewyobrażalną obsesję na punkcie swojego bezpieczeństwa i starałaby się ze wszystkich sił unikać jakichkolwiek zagrożeń. Byłaby, według obecnych standardów, niewiarygodnie wręcz tchórzliwa. Kultura H. deus obsesyjnie unikając jakiegokolwiek ryzyka, stałaby się niesłychanie konserwatywna, zachowawcza i statyczna, odrzucając jakiekolwiek zmiany. Ze znacznie bardziej dynamiczną i elastyczną kulturą stahsów nie mogłaby konkurować.

Błędem jest także mniemanie, że, kiedy możliwości technologiczne pozwolą na modyfikację ludzkich cech biologicznych, w tym umysłowych, zmiany te pójdą tylko w jedną stronę i powstanie tylko jeden nowy gatunek Homo deus. Tymczasem należy się raczej spodziewać zmian zachodzących w wielu różnych kierunkach.  Ludzie będą się modyfikować według własnych oryginalnych gustów i oczekiwań, zmieniających się dynamicznie pod wpływem aktualnej mody. Powstanie zatem nie jeden, ale wiele „ulepszonych”, albo po prostu innych ludzkich ras i gatunków. Ich wzajemna dynamika, oddziaływanie ze sobą nawzajem, będzie zbyt złożone i różnorodne, aby móc je wiarygodnie prognozować.

Przyszłość generalnie jest więc dużo bardziej dynamiczna i zróżnicowana niż są to w stanie przewidzieć humanistyczni liniowi wizjonerzy, nawet, kiedy są tak błyskotliwi i przenikliwi jak Yuval Noah Harari. Tym bardziej, kiedy nie są. Dlatego też podobne liniowe wizje nigdy się w historii futurologii nie zrealizowały. I nigdy się nie zrealizują.

Harari Y.N. Od zwierząt do bogów PWN 2017

Harari Y.N Homo deus WL 2018

Harari Y.N. 21 lekcji na XXI wiek WL 2018

Nieucy o klimacie

Na przełomie XX i XXI wieku, pewien rozgłos uzyskała, wywodząca się z fundamentalistycznych odłamów protestantyzmu, sekta kreacjonistyczna. Jej przedstawiciele, a wśród nich także osoby z tytułami naukowymi, byli wtenczas bardzo aktywni medialnie, gorliwie podkreślając, że „naukowcy już dawno odrzucili teorię ewolucji” i zapewniając, z jak wielkim rozmachem setki, czy tysiące naukowców prowadzą badania naukowe „inteligentnego projektu”.  Elokwentnie przekonywali, że przecież jest niemożliwe, aby gatunki, ekosystemy, planety, gwiazdy i galaktyki zmieniały się „same z siebie”, „na skutek przypadku” i jakiś Ktoś, „jakaś inteligencja” po prostu musi tym wszystkim kierować. Sztandarową publikacją, za pomocą której do kreacjonizmu zachęcano, była wtedy książka „Na bezdrożach teorii ewolucji” Johnsona. Praca ta pozowała na dzieło „naukowe”, używała naukowo brzmiącej terminologii, a jej autor co rusz zapewniał czytelników, że darwinowska teoria ewolucji jest „nienaukowa” i już dawno została przez naukę odrzucona i tylko wyjątkowo uparci „denialiści” nie chcą przyjąć tego jeszcze do wiadomości.

Równocześnie jednak, to pretendująca do „naukowości” książka, roiła się od, często monstrualnych, na poziomie szkoły podstawowej błędów, oraz celowych przekłamań, oczywistych dla każdego, kto odebrał jakąkolwiek edukację na poziomie przynajmniej średnim.

Kreacjonizm jednak, po kilkunastu latach medialnego brylowania, stopniowo zanikł, a dokładnie został z przestrzeni społecznej wyparty przez ideologię, jeżeli chodzi o podstawy (a właściwie ich brak) merytoryczne i naukowe, bliźniaczo wręcz podobną, ale znacznie bardziej finansowo, politycznie i prestiżowo dla swoich głosicieli atrakcyjną. Ideologię klimatyzmu.

Klimatyzm głosi, że „sam z siebie” nie może zmieniać się nie, jak twierdzili kreacjoniści, ziemski ekosystem, ale klimat. I jest on sterowany, nawet nie przez jakąś bliżej nieokreśloną „inteligencję”, ale przez inteligencję bardzo konkretną – ludzką. Ludzie bowiem i ich cywilizacja emitują ogromne ilości tzw. gazów cieplarnianych, a szczególnie dwutlenku węgla i tym samym, według klimatyzmu, zwiększają, polegający, w dużym uproszczeniu, na uwięzieniu w atmosferze części promieniowania słonecznego, ziemski efekt cieplarniany. W konsekwencji globalne temperatury mają lawinowo rosnąć, aż do upieczenia całej ziemskiej biosfery i zamiany Ziemi w drugą Wenus, włącznie.

Podobnie, jak to było w przypadku kreacjonizmu, również nasz lokalny polski klimatyzm, jest zdecydowanie wtórny i stanowi tylko prowincjonalną mutację klimatyzmu amerykańskiego. Już sami owi pierwotni klimatyści anglosascy, nie są zbytnio z nauką obznajomieni, skoro ich medialnym „frontmenem” musiała, z braku lepszych, bardziej kompetentnych kandydatów, zostać niepełnosprawna szwedzka licealistka. Poziom merytoryczny klimatyzmu polskiego, musi być więc jeszcze niższy. Jego przedstawiciele pozują na bardzo naukowych, choć po bliższym przyjrzeniu się, widać, że z tą naukowością jest bardzo „nie bardzo”. Sztandarowym dziełem i swoistym manifestem polskiego klimatyzmu jest pozycja „Nauka o klimacie”. (Nok) Jej omówieniu poświęcony będzie właśnie niniejszy esej.

Książka ta poraża czytelnika już na pierwszy rzut oka. Samą edycją. Autorzy deklarujący głęboką troskę o stan środowiska i zużycie ziemskich zasobów przyrodniczych, na wydanie swojego opus magnum oszczędzać tychże zasobów wyraźnie nie mieli zamiaru. Twarda okładka, wysokiej jakości, albumowy, papier, liczne kolorowe grafiki i zdjęcia, zużyły przecież masę nieodnawialnych zasobów naszej planety. Informacji, ile gazów cieplarnianych zostało wyemitowane w związku z drukiem tej książki, próżno jednak szukać. Poświęcona z grubsza tej samej tematyce, książka Marcina Adamczyka „Mity globalnego ocieplenia”, przy dwukrotnie niższej cenie, waży od „Nauki o klimacie” sześciokrotnie mniej. Proste przeliczenie prowadzi do konkluzji, że treść tej ostatniej książki jest od „NoK” trzykrotnie bardziej wartościowa.

A jak jest w takim razie z treścią „Nok”?

Tutaj od razu należy przyznać, że merytorycznie, pod względem naukowym, biją klimatyści kreacjonistów na głowę. Ilość i ciężar gatunkowy błędów, czy celowych zafałszowań, jest w „Nok” zauważalnie niższa, niż u wspomnianego Johnsona. Niestety jednak, jest to różnica wyłącznie ilościowa. W trakcie lektury widać bowiem, że autorzy „NoK” piszą rzeczach znanych im wyłącznie ze słyszenia, nawet, jeżeli się do tego słuchania starali pilnie przykładać. Świadczy o tym nawet używane słownictwo, np. „równowaga energetyczna”, w miejsce utartego w polskiej nomenklaturze naukowej zwrotu „równowaga termodynamiczna”, a także traktowanie ropy jako głównego „paliwa kopalnego”, co jest prawdą w USA, skąd klimatyzm pochodzi, ale do polskich węglowych realiów niezupełnie pasuje.

 Na stronie 23 „Nok”, oznajmia się z kolei czytelnikowi, że średnia temperatura powierzchni Ziemi wynosi 14 stopni Celsjusza, podczas gdy już w tabelce na stronie 56 możemy zobaczyć, że jest to 288 Kelwinów, czyli …15 stopni. Różnica jednego stopnia może nie wydawać się wielka, ale przecież o tyle właśnie, wg dogmatów klimatystów, miały wzrosnąć temperatury na Ziemi od „okresu przedprzemysłowego”. Czyżby zatem ten rzekomy wzrost był jedynie artefaktem pomiarowym, wynikającym z nieumiejętności klimatystów, przeliczenia temperatury w różnych skalach? Autorzy najwyraźniej nie wiedzą też nic o istnieniu drugiej zasady termodynamiki i cyklu Carnota. Jest to fundamentalne, wynikające z samej natury, ograniczenie wydajności, z jaką można przekształcić ciepło na pracę. Tymczasem, na stronie 231 „Nok”, czytamy, że „W wypadku paliw ciekłych, spalanych w pojazdach, […] przyjmuje się, że energia końcowa […] równa jest dostarczonej energii pierwotnej” [sic!!!]. Jak wynika z tego dosłownego cytatu, klimatyści święcie wierzą, że silnik spalinowy mógłby w zasadzie, wbrew termodynamice, przerobić całą energię cieplną zawartą w paliwie na ruch pojazdu, a jedynym ograniczeniem są w tej materii kwestie inżynierskie.

Podobnie też jak kreacjoniści, autorzy „Nok”, zamiast pojęć ścisłych, precyzyjnych i ilościowych, lubią używać metafor, przenośni, alegorii, porównań i innych poetyckich środków wyrazu. Najczęściej zupełnie nieadekwatnych. Tak jest przykładowo z rozdziałem 2.1, gdzie przedstawiono planetę Ziemię jako …domek. Domek ogrzewany piecykiem – czyli w tej analogii promieniowaniem słonecznym i pokryty izolacją – czyli powodującą efekt cieplarniany atmosferą. Nie fatyguje się jednak czytelników informacją, że taki domek na prerii traci ciepło przede wszystkim w wyniku przewodzenia przez ściany i dach. Planety zaś, wyłącznie w wyniku promieniowania. Tempo tego pierwszego procesu zależy od różnicy temperatur w środku i na zewnątrz. Tego drugiego zaś, od różnicy czwartych potęg temperatur. To bardzo znacząca różnica. Gdyby opisywany w „Nok” domek był planetą, to po podwojeniu wpływającego do niego strumienia energii, jego temperatura nie wzrosła by o 10 stopni, jak w „domkowej” alegorii, ale o ponad 60.

Mimo tej ogólnej niekompetencji naukowej, pojawiają się w książce także istne perełki. W rozdziale 2.5, ni z tego ni z owego, przedstawiony jest, jak najbardziej prawidłowo wyprowadzony, wielowarstwowy model efektu cieplarnianego. Niestety, tylko tyle. Mając już taki gotowy model, autorzy nigdzie później się do niego nie odwołują i z niego nie korzystają. Nie jest to bynajmniej przypadkowe zapomnienie.

W tabeli 2.9.1 podano bowiem niezwykle ważną informację, że gdyby w ziemskiej atmosferze, znajdował się, z gazów cieplarnianych, jedynie CO2, to pochłaniałby on wtedy 24,6% ziemskiego promieniowania podczerwonego. Czyli, dla dwutlenku węgla, liczba warstw cieplarnianych, w modelu wielowarstwowym efektu cieplarnianego, tak zwana grubość optyczna atmosfery, wynosiłaby na Ziemi n = 0,246. Wracając następnie do tabeli 2.4.1, znajdziemy tam dane, co prawda też w niewielkim stopniu odbiegające od źródeł naukowych, o temperaturach efektywnych, czyli takich, które występowałyby tam bez efektu cieplarnianego, planet układu słonecznego – Marsa i Wenus. Planety te znajdują się właśnie w takiej sytuacji jak opisana wyżej – jedynym gazem cieplarnianym w ich atmosferach jest CO2. Tyle że na Marsie jest go, licząc na masę, 26 razy a, na Wenus aż 163 tysiące razy więcej niż na Ziemi. Składając te wszystkie, zaczerpnięte przecież z samej „Nok”, informacje do kupy, możemy teraz obliczyć temperatury, jakie, według wierzeń klimatystów, powinny na tych planetach panować. Są to odpowiednio 350,6 Kelwinów (75 stopni Celsjusza) na Marsie i 3113 Kelwinów na Wenus. Już rozgrzany do temperatury, niewiele niższej niż temperatura wrzenia wody, Mars, imponuje. Ale temperatury na Wenus sięgnęłyby już wartości nie planetarnych, ale gwiezdnych. Tak naprawdę, grubo ponad połowa gwiazd w naszej Galaktyce, jest chłodniejsza. Przypomina ponownie autor, że całego tego oszacowania dokonano wyłącznie w oparciu o dane i model zaprezentowane przez samych klimatystów. Ocenę, czy oni sami nie potrafiliby dokonać takiego obliczenia, pozostawia zaś domyślności czytelników.

Klimatyści jednak, jak już wspomniano, sami, z, przez samych siebie prezentowanego modelu efektu cieplarnianego, nigdzie nie korzystają. A czego używają w zamian? Kreacjoniści lubowali się w posługiwaniu się terminami, które na pierwszy rzut oka wyglądały naukowo, jak np. „cecha projektu”, czy „nieredukowalna złożoność”, ale których, na wszelki wypadek, nigdy dokładnie, precyzyjnie, ilościowo, nie definiowali. Klimatystycznym odpowiednikiem „nieredukowalnej złożoności” jest „wymuszenie radiacyjne”. Sami autorzy „Nok” szczerze też, na str. 69 deklarują, że nie zamierzają go szczegółowo omawiać. Z kontekstu wynika, że chodzi tu o dodatkowy strumień promieniowania docierający do powierzchni Ziemi, powstały wskutek zwiększenia efektu cieplarnianego. Na stronach 83-86 usiłują autorzy nawet wywieść, jak zmieniałoby się owo wymuszenie radiacyjne, w zależności od zmian stężenia dwutlenku węgla w ziemskiej atmosferze. Nie czynią tego jednak w sposób naukowy, czyli odwołując się od jakiejś głębszej zasady fizycznej, tylko wyprowadzają tzw. wzór empiryczny, poprzez obserwację zachowania …nie, nie, wcale nie rzeczywistej atmosfery, ani nawet wyników pomiarów w laboratorium. Robią to obserwując zachowanie …symulacji komputerowej! [sic!!!] Gdyby zechcieli odwołać się własnego modelu wielowarstwowego, to odkryliby, że tak zdefiniowane wymuszenie radiacyjne, zmienia się proporcjonalnie do ilorazu (2*n+1)/(n+1), czyli właśnie, jak zdumieni odkryli, dla małych n jest z grubsza liniowe, a dla dużych n – logarytmiczne.

Oprócz błędów wynikających z ignorancji naukowej autorów, są niestety także w „Nok” manipulacje zupełnie celowe. Każde z nich z osobna można uznać za drobne, ale razem wzięte mają swoją wagę. Do takich przemyconych niby mimochodem wrzutek, można przykładowo zaliczyć stwierdzenie ze strony 151, jakoby albedo wody wynosiło 10%. Tak jest owszem, ale w tropikach. Albedo wody bowiem zależy bardzo silnie od kąta padania promieni słonecznych, o czym mógł się przekonać każdy obserwator zachodu Słońca nad morzem i w okolicach polarnych, o których właśnie w kontekście tego albedo autorzy piszą, jest ono znacznie wyższe. Nie jest też prawdą, jakoby dopiero w roku 2010 jachty żaglowe mogły pokonać, wolne już wtedy od lodów, arktyczne Przejście Północno-Zachodnie. Już bowiem w roku 1977 takiego przejścia dokonał i to samotnie, belgijski żeglarz Villy de Roos. Do emisji CO2 wliczona jest też produkcja cementu, a przecież cement produkuje się wyłącznie w tym celu, żeby przerobić go na zaprawę i beton, w którym to procesie, wchłania on z powrotem wyemitowany w trakcie jego produkcji CO2. Podobnie jest z emisjami z rolnictwa. Metan emitowany przez zwierzęta hodowlane, powstaje z węgla zawartego w paszy, a rośliny tą paszą będące, pobierają ten pierwiastek z atmosferycznego CO2.Ta część „emisji’, podobnie jak w przypadku cementu, krąży zatem w obiegu zamkniętym. No, ale jakoś przecież przeforsowanie zakazu produkcji i spożywania mięsa, trzeba „naukawo” uzasadnić.

Jak już wspomniano, „Nauka o klimacie” udając dzieło popularno-naukowe, faktycznie jest manifestem ideologicznym i ma tej ideologii dostarczać uzasadnień „naukowych”. W rozdziale 4.1 mamy to wyłożone wprost, bez ogródek. Na stronie 238 przedstawili autorzy podstawowy dogmat klimatyzmu „bogactwo=zużycie energii=emisja CO2”. A ponieważ to ostatnie prowadzi, czemu poświęcona jest cała książka, do zagłady, to ostatecznie chodzi o to, aby wbić czytelnikom do głowy skojarzenie „bogactwo = zagłada” Stronę wcześniej mamy też wyłożony cel polityczny klimatystów, który pozwolimy sobie zacytować w całości;

Według różnych szacunków, bez paliw kopalnych, nawet przy dobrej organizacji społecznej, pojemność środowiska spadłaby do poziomu 2-3 mld osób. Dla 2/3 ludzkości nie byłoby miejsca na Ziemi..

Zważywszy na fakt, że cały wysiłek autorów „Nok” jest skoncentrowany właśnie na zwalczaniu paliw kopalnych i na postulowaniu ich całkowitego wyeliminowania, wniosek jest jednoznaczny. Klimatyści nie tylko nie przewidują dla nas miejsca na Ziemi, ale deklarują to szczerze wprost, bez żadnych zahamowań. Na szczęście dla masowej eksterminacji jest jednak pewna alternatywa, wąska furtka. Zamiast wysyłać zbędne miliardy ludzi na rozkurz, można, w zamian, wyzbyć się ”bogactwa”, co ma być tym łatwiejsze, że jest ono rzekomo skoncentrowane wśród „najbogatszego 1%” (str. 241).Jak wszyscy rewolucjoniści w dziejach, również klimatyści zapewniają, że „redukcja bogactwa” ma dotknąć jedynie tych obrzydliwie bogatych z górnego 1 %, a w żadnym razie tych, którzy, za przewodem klimatystów „grabić zagrabione” pójdą. Aby utwierdzić wyznawców w bezalternatywności takiego rozwiązania, omawiają autorzy „Nok”, trzeba im to przyznać, w rozdziale 5.7, różne, nie wymagające tak drastycznych „przekształceń społeczno-własnościowych”, metody przeciwdziałające wzrostowi temperatur i/lub stężeń CO2 w ziemskiej atmosferze. Przy czym ilość miejsca poświęconego danej metodzie, jest odwrotnie proporcjonalna do jej faktycznej użyteczności. Najbardziej sensowne projekty, jak np. nawożenie oceanów żelazem, doczekują się króciutkich wzmianek, a nawadnianie pustyń lądowych jest przemilczane całkowicie, natomiast pomysły bezsensowne, omawia się szeroko i szczegółowo. Efekt końcowy jest taki, jak być powinien – czytelnik ma być przekonany, że jedyną alternatywą „redukcji bogactwa”, jest jedynie …”redukcja populacji”.

Osoby z zewnątrz sekty, bywają często przekonane, że jednym z jej celów jest promocja, alternatywnych wobec energetyki opartej na paliwach kopalnych, tzw. odnawialnych źródeł energii, (OZE). Tak, owszem, było, dopóki klimatyści uważali, że OZE nigdy nie będą w stanie odgrywać znaczącej roli ekonomicznej. Mylili się jednak. Jeszcze w „Nok” znajdziemy ślady lekceważącego traktowania OZE, ze stwierdzeniem, że w roku 2017 pokryły one „zaledwie” 2,2% globalnego zapotrzebowania na energię, na czele. Już ta liczba jest znacznie zaniżona, albowiem wg raportów firmy BP było to 3,5%. A w kolejnym, 2018 roku już 4%. Łącznie bezemisyjne źródła energii, również atom i elektrownie wodne, stanowiły w 2018 roku 15,6% ogółu i tylko w ciągu jednego roku ten odsetek wzrósł o prawie 1 pkt procentowy. Niezwykle dynamiczny rozwój OZE, staje się zatem, coraz większym zagrożeniem dla ideologii klimatystycznej i chociaż w „Nok” bezpośredniej ich krytyki jeszcze nie znajdziemy, to w bieżącej publicystyce, klimatyści tacy powściągliwi już nie są.

„Nauka o klimacie” pozuje na dzieło naukowe w sumie znacznie bardziej umiejętnie niż niegdysiejsza propaganda kreacjonistyczna. Jednak nadal jest to tylko poza. Klimatyści, traktują naukę jedynie jako narzędzie, do głoszenia swojej wizji świata, a w dodatku, nie potrafiąc nawet prawidłowo przeliczyć temperatury ze skali Kelwina na Celsjusza, posługują się tym narzędziem dość nieudolnie. „Nauka o klimacie” może robić wrażenie swoją „cegłowatością”, jakością edycji, masą kolorowych zdjęć i schematów. Ale powoływanie się na to dzieło w poważnej dyskusji, świadczyłoby o pewnej ułomności intelektualnej.

Dlaczego jednak ideologia klimatyzmu odniosła tak duży sukces medialny i finansowy, natomiast bliźniacza ideologia kreacjonizmu, zginęła w otchłani historii? Ian Morris, autor niezwykle ciekawej pracy o historii cywilizacji „Dlaczego Zachód rządzi – na razie”, dokonał pewnego ważnego spostrzeżenia.

 „Każda epoka dostaje taką myśl, jakiej potrzebuje”.

Kiedy w jakimś społeczeństwie, niezależnie od kręgu kulturowego, dowodzi Morris, pojawiają się jakieś bariery natury ekonomicznej, społecznej, czy ekologicznej, które hamują dalszy rozwój tego społeczeństwa, z reguły pojawia się też w takiej populacji jakaś myśl, idea, która uzasadnia, czasami bardzo nieortodoksyjne działania, które jednak w rezultacie umożliwiają pokonanie owych barier i dalszy rozwój. O tym zatem, które z licznie w każdym czasie powstających ideologii, okażą się atrakcyjne i zyskają popularność, decydować ma ich użyteczność w uzasadnianiu zmian koniecznych do pokonania przeszkód w rozwoju cywilizacyjnym i ekonomicznym. Użyteczność mierzona też oczywiście sukcesem ekonomicznym, jaki w rezultacie odniosą owej idei twórcy i propagatorzy.

Ideologia klimatyzmu, odniosła od kreacjonizmu dużo większy, mierzony liczbą wyznawców i skalą politycznych wpływów, sukces. Nieomylnie oznacza to, że, inaczej niż jej poprzedniczka, odpowiada ona na jakieś istotne wyzwania w rozwoju obecnej cywilizacji globalnej. Tym wyzwaniem okazuje się być, trwająca od początku lat 70 XX wieku, ewolucja energetyczna ziemskiej cywilizacji i jej, powolne i nieregularne, ale niemniej od 1970 roku wyraźne, odchodzenie od paliw kopalnych Początkowo dzięki energetyce jądrowej, później, od 2007 roku, na rzecz OZE. Klimatyzm jest po prostu jakąś próbą ideowego uzasadnienia tego przejścia.

Jest to jednak próba zdecydowanie nieudolna. Przyczyny, trwającej już prawie pół wieku transformacji energetycznej, są bowiem czysto ekonomiczne i nie mają związku z żadnymi, zachodzącymi podobno równolegle, zmianami klimatycznymi. Niekopalne źródła energii są już zwyczajnie tańsze i bardziej wydajne niż węgiel czy ropa, a narastająca histeria i widoczna radykalizacja klimatystów, nieomylnie oznacza, że problemy związane z tymi paliwami są coraz bliższe rozwiązania. A ekstremiści stają się coraz bardziej ekstremalni, bo te rozwiązania nie są po ich myśli. Nie wymagają ani „redukcji strumienia populacji”, ani nawet „likwidacji bogactwa” i odgórnego „ograniczenia konsumpcji”.

Popkiewicz M. i in, „Nauka o klimacie” wyd. Sonia Draga 2019

Pan Samochodzik i mroczne tajemnice

– Baśka – szepnąłem do chłopca
– Słucham – usłyszałem jego szept
-Przysuń się do mnie
Zrobił kilka ruchów ciałem i znalazł się obok mnie.
Ja również poruszyłem się w ten sposób,
że swoimi plecami oparłem się o jego plecy
Ręce miałem związane z tyłu w przegubach…
ZBIGNIEW NIENACKI

Okres PRL, lata 1944-1989, był chyba, pisząc bez żadnej przesady, najgorszym okresem w historii Polski. Chyba żeby uwzględnić bezpośrednio poprzedzający go okres nazistowskiej okupacji, ale ten trwał o wiele krócej, w dodatku było oczywiste, że panują wtedy warunki wojenne, z definicji tymczasowe, nienormalne i przejściowe.

PRL zaś, rozsiewając ułudę normalności i stałości, oraz głosząc się ostatecznym ukoronowaniem polskich dziejów, był czymś gorszym nawet od rozbiorów. Wtedy bowiem, ziemie polskie, chociaż podzielone, rozwijały się w tempie zbliżonym do innych krajów europejskich, a sami Polacy – obywatele krajów zaborczych, żyli w warunkach prawnych i ustrojowych takich samych jak mieszkańcy wszystkich innych krajów, także tych najbardziej ówcześnie rozwiniętych i cywilizowanych. Doświadczali czasami Polacy dyskryminacji narodowej, czy religijnej, ale nie ekonomicznej czy cywilizacyjnej. W rezultacie powstała po 1918 roku II RP była krajem, co prawda, bardzo biednym, ale normalnym, inaczej niż w 1989 roku, wolnym od Homo sovieticus i nie zdemoralizowanym dwoma pokoleniami komunistycznej  gospodraki.

PRL nie pozostawiła po sobie literalnie niczego dobrego, czy choćby znaczącego lub godnego uwagi. Ani na polu gospodarczym, ani naukowym, ani nawet kulturalnym. Cokolwiek wartościowego powstało w okresie PRL, powstało nie dzięki niemu, a pomimo, a nawet wbrew PRL. Twórcy najbardziej nawet popularnych filmów, seriali, czy poczytnych powieści, którzy w normalnym kraju, dzięki tym dokonaniom, zostaliby bogaczami, w PRL klepali równo biedę jak wszyscy inni. Nie tylko dysydenci, ale także autorzy jak najbardziej pokorni, tworzący „po linii” i będący „na bazie”, czy gwiazdy najbardziej prawomyślnych propagandowych seriali, w rodzaju „Czterech pancernych”, czy „Stawki większej niż życie”,  nie mogli liczyć nawet na takie zarobki, jakie w krajach normalnych były udziałem niewykwalifikowanych robotników. Tą jedną obietnicę udało się PRL spełnić. Wszyscy, nawet teoretycznie uprzywilejowani najwyżsi partyjni dygnitarze, w stosunku do krajów normalnych, byli równi w powszechnej nędzy.

Jednym z takich, dyspozycyjnych wobec reżimu, a zarazem popularnym i poczytnym twórcą był Zbigniew Nowicki piszący pod pseudonimem Nienacki. Typowo dla PRL, ani talent, ani popularność wśród czytelników, ani nawet wysoce prawomyślne poglądy polityczne, nie zapewniły mu jednak sukcesu materialnego. To, że zamierza mu i jego twórczości, niżej podpisany poświęcić osobny esej, świadczy jednak też o tym, że okazał się Nienacki, inaczej niż wielu mu współczesnych piewców PRL, pisarzem ponadczasowym.

Najwybitniejszym literackim dokonaniem Nienackiego, jest bez wątpienia traktująca o początkach państwa polskiego i do dzisiaj nie mająca w tej kategorii konkurentów, powieść z pogranicza historii i praktycznie nieobecnego wtedy w Polsce, fantasy „Dagome iudex”. Jest to jednak dzieło, które, choć gdyby było wydane kilka lat wcześniej lub później, z pewnością zrobiłoby furorę, to fatalnym zbiegiem okoliczności przepadło bez większego echa.

Pozostał więc Nienacki znany przede wszystkim jako autor „powieści dla młodzieży”, jak zwykło się określać serię o przygodach „Pana Samochodzika”, bohatera, będącego w znacznej mierze alter ego samego autora. Początkowo dziennikarza, później kogoś w rodzaju detektywa rozwiązującego zagadki kryminalno – historyczne. Seria ta, rozpoczęta zresztą dosyć przypadkowo, powstawała w latach 1957-1985 i ostatecznie objęła piętnaście „kanonicznych” (bo po śmierci autora pojawiły się też liczne apokryfy) pozycji od „Uroczyska” do „Człowieka z UFO”. W przeciwieństwie do innej tego typu, popularnej w PRL, a dziś kompletnie zapomnianej, literatury, Pan Samochodzik nie tylko utrzymuje swoich starych wielbicieli, ale nadal zdobywa nowych. Takich, którzy PRL pamiętają tylko z opowieści rodziców, czy nawet dziadków, co, zważywszy na bardzo silne osadzenie powieści w tamtejszych realiach, realiach dzisiejszemu czytelnikowi całkowicie obcych, niezrozumiałych i wręcz przerażających, jest fenomenem zdumiewającym.

Wiąże się z tym paradoksalne zjawisko, na które uwagę zwrócił ostatnio autorowi niniejszego eseju, jeden z takich świeżo zwerbowanych dziesięcioletnich fanów. Dlaczego mianowicie Pan Samochodzik, a właściwie jego twórca, tak bardzo afirmuje (nie użył dokładnie tego słowa) PRL, choć przecież zarówno sam Nienacki, jak i Pan Tomasz, jak Samochodzik ma na imię, pomimo swoich niewątpliwych talentów i osiągnięć, żyli biednie i nie mogli się w związku z tym uważać za jego beneficjentów?

Sukces i zadziwiająco długie trwanie w przestrzeni czytelniczej samochodzikowego cyklu nie odbyło się przecież dzięki zawartym w nim peanom na cześć PRL, ale pomimo tego ideologicznego wsadu. Poparcie Pana Samochodzika i jego autora dla rządzącego reżimu było zatem z pewnością szczere, a nie tylko koniunkturalne.

Rozwiązanie tego paradoksu jest ściśle związane z najbardziej perfidnym, podstępnym i przewrotnym elementem PRLowskiej propagandy – jawną opcją antyniemiecką. Na generacjach urodzonych, tak jak Nienacki i jego o kilka lat młodszy bohater, przed mniej więcej 1940 rokiem, czas wojny i okupacji, w trakcie której Polska otarła się o całkowitą biologiczną anihilację, czas, w którym zginęło lub zostało wymordowanych ponad 6 milionów Polaków, na zawsze odcisnął swoją niezatartą traumę. Nie należy się dziwić, że w porównaniu z nazistowską polityką totalnej zagłady, nawet dziadostwo PRL mogło się wydawać atrakcyjne. A perspektywa powrotu Niemców była najgorszym koszmarem jaki naszym dziadkom śnił się po nocach. I reżim PRL cynicznie wykorzystując tą traumę, potrafił wielu, skądinąd rozsądnych ludzi, przekonać, że stanowi on jedyną barierę przed powtórzeniem drugowojennych doświadczeń. Że w przypadku upadku komunizmu w Polsce, niemieccy (oficjalnie tylko zachodnioniemieccy) rewanżyści wrócą po swoje i swojego krwawego dzieła dokończą. Jechanie na antyniemieckim wózku było tak skuteczne, że na jakiekolwiek próby wykolejenia go, jak np. słynny list biskupów, reżim reagował niesłychaną furią. Nawet próby przypominania, że Niemcy nie zawsze byli wrogiem Polski, były przez reżim bardzo niemile widziane. Obowiązywała narracja o „odwiecznym agresywnym Drang nach Osten”, przed którym dopiero komuniści po tysiącach lat krwawych zmagań postawili zaporę, a która by zniknęła, gdyby komunistów zabrakło.

Sam Nienacki, inaczej niż wielu jego ówczesnych kolegów po piórze i propagandzie, wolny jest od nacjonalistycznych uprzedzeń. Nie brzydzi go używanie przez jego bohatera języka niemieckiego, a podział na dobrych i złych nie pokrywa się z podziałem narodowościowym. Zważywszy na fakt, że było to w czasach, kiedy lansowano pisownię „niemiec” i „niemców” z małej litery, a do końca lat 70 istniał cenzuralny „zapis” na jakiekolwiek publiczne odtwarzanie muzyki … Wagnera, to już bardzo dużo. Strach jednak przed niemieckim rewanżyzmem jest w samochodzikowym cyklu wyraźnie obecny. Najbardziej złowrodzy zaś jego przedstawiciele, niczym tolkienowski Sauron, wysyłają do Polski swoich Czarnych Jeźdźców (w fordzie taunusie), ale nie pojawiają się w powieści osobiście. Zło ukryte i przestrzennie oddalone, jest znacznie bardziej złowrogie niż spotkane osobiście zło uosobione w żywym człowieku. Nienacki wiedział to równie dobrze, jak Tolkien.

Określając wyżej serię „powieściami dla młodzieży” nie bez powodu użyto cudzysłowu. Wbrew bowiem brzmiącej infantylnie nazwie i powierzchownemu wrażeniu, „samochodziki” „powieściami dla młodzieży” bynajmniej nie są, a przynajmniej nie są nimi wyłącznie. Wystarczy bowiem zauważyć, że „literatura młodzieżowa”, z natury rzeczy wymaga młodzieżowych bohaterów, z którymi nastoletni „target” czytelniczy mógłby się łatwo utożsamić. Tymczasem w „Samochodzikach” tacy bohaterowie, owszem, pojawiają się, ale po bynajmniej nie we wszystkich książkach. I, jak jeszcze będzie o tym mowa, Nienacki umieścił ich w fabule nie tylko po to, aby zachęcali swoich rówieśników do lektury.

Również poziom brutalności, z morderstwami (Uroczysko, Wyspa Złoczyńców), bądź choćby próbami zabójstwa (Templariusze) włącznie, daleko wykracza poza to, co w ówczesnej literaturze młodzieżowej można znaleźć.

Kolejnym elementem nie pasującym do młodzieżowego „emploi”, jaki się rutynowo do „Samochodzików” przypina, jest …seks. Sam Mistrz, w pozostałej swojej twórczości, od dosadnych, ocierających się wręcz o pornografię, opisów zbliżeń damsko – męskich czytelnikom bynajmniej nie szczędził. Ale akurat w „Samochodzikach”, takich dosłownych scen oczywiście nie znajdziemy. Niemniej jednak, tytułowemu bohaterowi praktycznie w każdej powieści towarzyszą co najmniej dwie atrakcyjne fizycznie postacie kobiece i napięcie erotyczne pomiędzy nimi a Panem Tomaszem jest bardzo wyraźnie (dla dorosłego czytelnika – niżej podpisany kiedy po raz pierwszy zapoznał się z cyklem jako dwunastolatek, tego nie zauważył) zaznaczone. Silniejsze w pierwszych powieściach „Uroczysku” i „Skarbie Atanaryka”, słabnie nieco w najbardziej „umłodzieżowionej” części środkowej serii gdzie przykładowo relacje Tomasza z Barbarą Wierzchoń w „Niesamowitym Dworze” są prezentowane jako praktycznie wyłącznie służbowe. Słabo kamuflowany erotyzm wraca jednak ze zdwojoną mocą w ostatnich pozycjach, w których konsumpcja flirtu z Lady Elisabeth („Winnetou”), Gretą Herbst („Niewidzialni”), czy Bajeczką („Złota Rękawica”) jest zasugerowana tak dobitnie, jak tylko się to, bez przesunięcia powieści do kategorii „dla dorosłych”, dało.

Postacie drugoplanowe, żeńskie i męskie, pozytywne i negatywne, są zresztą bardzo mocnym punktem serii. Wyraziste, wielowymiarowe, łatwo zapadają w pamięć czytelnika. Mając wyjątkowy talent do ich kreowania, unika też Nienacki ich zużycia, pozbywając się ich, kiedy przestają być fabularnie potrzebni, do czego niewielu pisarzy jest zdolnych. Co najwyżej zgrane już postacie pojawiają się incydentalnie, bądź są tylko później wspominane.

Na poniższym wykresie pokazano rozkład, innych niż tytułowy, bohaterów „Pana Samochodzika” w zależności od ilości pojawień się w powieściach z cyklu. Za „pojawienie się” uznano najmniejszą choćby wzmiankę o danej postaci.

pansam 01

Trzynastu bohaterów, w tym pies Protazy, pojawia się w serii, w sensie wyżej zdefiniowanym, dwukrotnie, pięciu trzykrotnie, czterech czterokrotnie, a pojedynczy nawet po osiem (dyrektor Jan Marczak) i dziesięć (wuj Stefan Gromiłło) razy. Ostatnim, najczęściej, bo jedenastokrotnie, występującym bohaterem jest oczywiście sam, skonstruowany przez wzmiankowanego wuja, wehikuł, któremu Pan Tomasz zawdzięcza swój przydomek.

Wykres zawiera jeszcze jedną informację. Gdyby bohaterowie zjawiali się w świecie samochodzikowym, tak jak w realnym życiu, w sposób losowy, wówczas ich rozkład miałby charakter wykładniczy, zilustrowany niebieską krzywą. Gołym okiem jednak widać, że rozkład jednak daleko od wykładniczego odbiega i znacznie lepiej pasuje tu rozkład potęgowy. Prawdopodobieństwo zatem pojawienia się jakiejś postaci nie jest stałe, ale zależy od liczby pojawień się w przeszłości. Im więcej razy ktoś już występował w powieściach, tym większa szansa, że pojawi się w kolejnej. Umysł ludzki, także umysł twórcy – pisarza nie jest zdolny do generowania pełnej losowości i ma jednak do swoich kreacji pewien sentyment. Im dłużej taką postać prowadzi, tym trudniej mu się z nią rozstać, kiedy wymogi kreacji literackiej tego zażądają. Nawet dysponujący niezwykłą łatwością generowania bohaterów Nienacki nie do końca, jak pokazuje to czerwona krzywa, potrafi oprzeć się temu zjawisku.

Często wśród fanów pisarza można zetknąć się z poglądem, jakoby Nienacki, nie mając trudności z powoływaniem do życia krwistych bohaterów, napotykał jednak problemy z wymyślaniem im …nazwisk. Istotnie, na pierwszy rzut oka, wiele osób występujących w „samochodzikach” nazwisk nie posiada, lub wręcz określanych jest samym inicjałem, jak Henryk S „Dryblas” z „Uroczyska”, czy „doktor W” z „Księgi strachów” i „Tajemnicy tajemnic”, czy wreszcie sam Pan Samochodzik osobiście, przedstawiony jako „Tomasz N.N.”.

Jeżeli jednak przyjrzymy się tym nazwiskom bohaterów bliżej, odkryjemy, że sprawa bynajmniej nie jest taka prosta i oczywista. W końcu, nawet w czasach sprzed powstania Internetu, znalezienie dla wymyślonych postaci jakichś dobrze brzmiących nazwisk nie stanowiłoby żadnego problemu. Internetu nie było, ale były książki telefoniczne z dziesiątkami tysięcy, jak najbardziej autentycznych nazwisk, do wyboru, do koloru.

  Naturalnie trudno byłoby oczekiwać, że szczegółowo personalnie zostanie przedstawiona osoba z bardzo dalekiego tła powieści, dlatego skupimy się wyłącznie na bohaterach drugoplanowych. Takim bohaterem będzie zatem człowiek (psy i samochody, które uwzględniliśmy na pierwszym wykresie, nazwisk bowiem z definicji nie mają), który w danej powieści pojawia się, niekoniecznie osobiście, co najmniej trzykrotnie i w jakiś sposób wpływa na przebieg fabuły.

Naszą  analizę problemu nazwisk zaczniemy, z przyczyn które później staną się oczywiste, od bohaterów męskich. Takich drugoplanowych, w sensie wyżej zdefiniowanym, postaci tej płci, znajdziemy w piętnastu powieściach cyklu łącznie osiemdziesięciu dwóch. Od Stefana Nemsty do don Pedro de Aristizabela. Jest wśród nich 56 Polaków i 26 cudzoziemców. Kiedy zbadamy kwestię ich nazwisk, odkryjemy pewną asymetrię. Prawdopodobieństwo że nazwisko będzie miał bohater narodowości polskiej wynosi 41%. W przypadku bohatera cudzoziemca, odsetek ten wzrasta do 67%. Różnica może się nie wydawać wielka, ale jest istotna statystycznie, a zakresy błędu nie zachodzą na siebie.

Gdyby Nienacki faktycznie miał jakieś psychiczne zahamowania, czy problemy w nadawaniu wykreowanym postaciom nazwisk, oczekiwalibyśmy raczej zależności odwrotnej. Dobre nazwisko zagraniczne, zwłaszcza w realiach PRL, wymyślić było przecież trudniej niż nazwisko polskie. Mamy więc do czynienia nie z niemocą twórczą, ale raczej z celowym, co jednak nie oznacza koniecznie że świadomym, zamiarem autora. Ostatnie zastrzeżenie jest istotne, bo, jak się jeszcze okaże, należy wątpić, żeby Nienacki przekazując przyszłym pokoleniom te informacje, chciał to na pewno uczynić świadomie.

Następną analizowaną grupą bohaterów są …nieboszczycy. Ci, którzy w momencie trwania akcji powieści opuścili już ziemski padół, ale naturalnie nadal wpływają jakoś zza grobu na przebieg akcji. Takich postaci jest trzynaście, w tym jedna kobieta – Anna von Dobeneck z d. Gottlieb z „Niewidzialnych”. I, co za niespodzianka, dokładnie wszyscy oni (100%) noszą przypisane sobie nazwiska.

Łącząc te przypadki można chyba zaryzykować hipotezę, że decyzja o przydzieleniu, bądź nie, jakiemuś bohaterowi nazwiska wynikała ze swoiście przez Mistrza pojętej ochrony danych osobowych. Wiadomo skądinąd, że Nienacki w swojej twórczości często portretował ludzi autentycznych, sobie znajomych. Jednak nie każdemu taki rodzaj sławy i unieśmiertelnienia odpowiada. Osoby, których książkowe alter-ego zbyt już przypominało rzeczywiste, a równocześnie miały okazję do częstych kontaktów z autorem i mogły w związku z tym zgłaszać mu, słowem i czynem, przeróżne pretensyje, zostały więc przez autora nazwiska pozbawione. Stąd nadreprezentacja nazwisk wśród cudzoziemców, i, jeszcze większa wśród, nie mających już szans na zgłoszenie sprzeciwu – nieboszczyków. Im bliższe zatem pierwowzór jakiejś postaci utrzymywał kontakty z twórcą, tym mniejsza była szansa, że dostanie owa postać nazwisko, choćby nawet zmyślone.

Zróbmy teraz kolejny krok w naszym rozumowaniu i przejdźmy do bohaterów płci żeńskiej. Tutaj nie tylko znajdziemy podobną asymetrię, ale też asymetrię znacznie od męskiej głębszą. Samochodzikowe kobiety podzielimy nie, jak mężczyzn, na dwie, ale na trzy grupy. Oprócz Polek (24) i cudzoziemek (8) wydzielimy dodatkową kategorię „starych bab”, które wiek atrakcyjności seksualnej mają dawno za sobą. Takich matron, jak stara Rzyndowa ze „Skarbu Atanaryka”, czy księża gospodyni z „Templariuszy” znajdziemy u Nienackiego 10. Odsetek pań noszących nazwiska wynosi zaś, w przypadku starych bab, 70%, 63% w przypadku cudzoziemek i zaledwie …16,7% w przypadku Polek w wieku, nazwijmy to, „łożnicowym”. Dysproporcja ta jeszcze się powiększy, jeżeli przyjrzymy się tym 4 (z 24) kobietom w tej ostatniej populacji. W dwóch przypadkach, czyli Hanki, „córki starego Kondrasa” z „Wyspy Złoczyńców”, oraz Marii Wojtczak, „Krwawej Mary” z „Winnetou”, ich nazwiska poznajemy tylko dzięki ich pokrewieństwu z kimś innym. Barbara Wierzchoń, z „Niesamowitego Dworu”, jak już wspomniano, jest ze wszystkich tych pań najmniej „zseksualizowana”. I właściwie jedynie Pani Księżyc ze „Złotej Rękawicy” jest przedstawiona w sposób wręcz, jak na Nienackiego, przesadny – jako Joanna Ziębicka, primo voto Gromska, secundo voto Lejwoda.

Rozszerzając hipotezę, którą postawiliśmy przy okazji analizowania populacji męskich bohaterów uwzględniwszy, że różnice nazwiskowe w przypadku kobiet są znacznie większe, dodając znane fakty z biografii pisarza, dojdziemy do raczej jednoznacznej konkluzji. Bohaterki opisywane przez Nienackiego są w znakomitej większości wzorowane na paniach, które Nienacki osobiście znał nie tylko w tego określenia sensie potocznym, ale także w sensie …biblijnym. Są to panie, które w różnym zapewne czasie, miały zaszczyt być Mistrza muzami. A potraktowana wyjątkowo i w dodatku wielce złośliwie, Pani Księżyc, albo wyjątkowo zalazła pisarzowi za skórę, albo wręcz przyjęcia owego zaszczytu, jako jedyna ze sportretowanych w cyklu – odmówiła. Względnie, w łagodniejszej wersji, ona jedna z nich wszystkich jest postacią od a do z wymyśloną.

Dalsza część eseju staje się coraz mroczniejsza, ale skoro powiedzieliśmy już A i B, to konsekwentnie będziemy brnąć w kolejne litery alfabetu. Seria samochodzikowa uchodzi, jak już wyżej uzasadniano, niezupełnie słusznie, za twórczość dla młodzieży. I oprócz osób pełnoletnich, pojawiają się w niej też bohaterowie młodzieżowi. Także oni mają swoje nazwiska. Albo …nie mają.

Kolejną analizowaną grupą są zatem nastolatki płci żeńskiej. Nieletnich bohaterek pojawia się w „Samochodziku” 10, co nie jest zbyt dużą liczebnie próbą, ale wynik jest i tak jednoznaczny. Po tradycyjnym odliczeniu dziewczynek zza granicy, czyli Yvonne, baronessy de Saint-Gatien z „Fantomasa”, oraz Ludmiły Dohnalovej z „Tajemnicy tajemnic”, tylko Lucyna Krystyna „Kika” Dołęgowska ze „Złotej Rękawicy” jest, tak samo jak omawiana już Pani Księżyc z tego samego tomu, podejrzanie przesadnie przedstawiona. Odsetek polskich nastolatek z nazwiskami wynosi więc 12,5%, czyli jeszcze mniej niż w przypadku kobiet dorosłych, chociaż oczywiście ze względu na znacznie szczuplejszą populację, zakres błędu jest tu większy. Co więcej, znów odwołując się do biografii Nienackiego, wiemy, że przynajmniej Marta „Kapitan Nemo” jest na pewno wzorowana na autentycznej osobie, faktycznie będącej nieletnią kochanką pisarza. Jak jednak wynika z analizy statystycznej – nie tylko ona.

Informacje o predylekcji Mistrza do niepełnoletnich dziewcząt krążą zresztą wśród osób w jakiś sposób interesujących się jego życiem i twórczością, od dawna, zatem do tej pory w tym eseju wyważaliśmy raczej otwarte drzwi. Pora jednak przejść do drzwi zamkniętych. Z bohaterów drugoplanowych „Pana Samochodzika”, omówiliśmy już dorosłych mężczyzn, dorosłe kobiety, oraz nieletnie dziewczęta. Co nam zostało? Ano nieletni chłopcy. Jest ich w sumie dziewiętnastu. Po zwykłym odliczeniu jedynego obcokrajowca w tym gronie, Roberta Duranta z „Fantomasa”, zostaje osiemnastu, w tym tylko dwóch z nazwiskami. Antoni Wasiak z „Niesamowitego dworu” i Piotr „Psycholog” Gromski ze „Złotej Rękawicy”. Stanowią zatem oni zaledwie 11% tej grupy. Jest to wskaźnik jeszcze niższy niż w przypadku dziewcząt, nie mówiąc już o dorosłych kobietach.

Autorowi tego opracowania, jako, było nie było, fanowi twórczości Nienackiego, rezultat tych obliczeń wyjątkowo nie przypada do gustu, ale w końcu Amicus Plato, sed magis amica veritas. Odkrycie, że Mistrz adorował nie tylko kobiety, niechby i nieletnie, ale także, choćby w tak ścisłej dyskrecji, że żadne plotki od tego nie urosły, nieletnich chłopców, może rzucić na Nienackiego i jego twórczość nowe światło. Światło jednak tego rodzaju, który niżej podpisany wolałby nigdy na oczy nie oglądać.

Hipoteza wiążąca „problem nazwiskowy” w twórczości pisarza z jego upodobaniami erotycznymi może wydawać się zbyt śmiała, a same wartości procentowe i ich korelacja ze znanymi faktami i osobami z biografii Nienackiego, niekoniecznie przekonywujące. Wątpliwości jednak radykalnie maleją, kiedy te dane przedstawi się w postaci graficznej. Na poniższym wykresie zaprezentowano, w kolejności malejącej i w podziale na omówione wyżej kategorie, prawdopodobieństwo nadania jakiemuś drugoplanowemu bohaterowi nazwiska. Pomarańczowe paski pokazują zakres błędu, obszar, w którym dana wartość mieści się z prawdopodobieństwem 95%. Swoisty „uskok erotyczny” jest tu widoczny w sposób bardzo wyraźny.

pansam 02

Gdyby stworzyć ranking polskich literatów według stopnia ich niedocenienia, Zbigniew Nienacki na pewno znalazłby się blisko czołówki. Jako twórca miał wręcz wyjątkowego pecha. Najwybitniejsza jego powieść przeszła całkowicie bez echa. Hołubiona przez niego prlowska władza dopilnowała, aby mimo gigantycznej popularności wśród czytelników, żył w biedzie, jak na prawdziwego patriotę PRL przystało. Mimo, że jego powieści są praktycznie gotowymi scenariuszami, to ekranizacje, jakie powstały, były, głównie z powodu typowego dla PRL skąpstwa środków realizacyjnych, w najlepszym razie (Wyspa Złoczyńców, Templariusze) przeciętne, w najgorszym – koszmarne. Wreszcie zmarł Nienacki dokładnie w chwili, kiedy jego talent mógł mu wreszcie zacząć przynosić realne profity materialne. Wszystko to skłania do twierdzenia, że ewidentnie nie trafił on w swój czas.

Z drugiej jednak strony, był on nieodrodnym dzieckiem okresu, który w innym eseju niżej podpisany nazwał „Grzbietem Pragmatyzmu”, czasów pogardy, przemocy, zniszczenia i socjalizmu. Jego narodowosocjalistyczne poglądy, dzisiaj zupełnie archaiczne, choć nadal mają w Polsce wystarczająco wielu zwolenników, aby reprezentująca je partia mogła nawet chwilowo przechwycić w Polsce władzę, to jednak owi zwolennicy nie koncentrują się w środowiskach, które czytają jakiekolwiek książki, zwłaszcza tak naładowane erudycją jak książki Nienackiego. Pouczająca jest tu analogia z innym twórcą z bardzo podobną biografią i poglądami społeczno-politycznymi, Henrykiem Chmielewskim, „Papciem Chmielem”, autorem kultowego komiksu „Tytus, Romek i A’tomek”. Będąc znacznie lepszego zdrowia, żyje on do dzisiaj, ale jego sprawność twórcza uległa gwałtownemu załamaniu, jeszcze nawet przed końcem PRL, ale już wtedy, kiedy tylko w latach 80 Polska zaczęła  powolną ewolucję w kierunku normalności.

W przypadku Nienackiego dodatkowym obciążeniem byłyby dzisiaj jego upodobania seksualne. W czasach PRL traktowane z przymrużeniem oka, dzisiaj byłyby nie do zaakceptowania, a oskarżenia o „molestowanie” pod adresem 90 letniego twórcy, gdyby jeszcze żył, byłyby miotane powszechnie i bez żadnej ceregieli. Kolejno pierwowzory rudej Kasi, Zosi „Balladyny”, czy zwłaszcza harcerza „Baśki”, „przypominałyby” sobie, że 30, 40 czy 50 lat temu byli przez pisarza „wielokrotnie gwałceni” i próbowaliby sądownie uszczknąć coś z jego, wreszcie zebranego, majątku. Jakby legenda „Pana Samochodzika” to przeżyła?

Wbrew zatem pozorom, Mistrz umarł we właściwym, jeżeli można to tak sformułować, momencie. Wraz z końcem czasów, które go ukształtowały i upadkiem systemu, który mu ideowo odpowiadał i  w którym, mimo biedowania, czuł się komfortowo. Pieśń zaś ujdzie cało.

Nieumarłe drapieżniki

Wraz z opanowaniem ognia, już kilkaset tysięcy lat temu, człowiek został szczytowym drapieżnikiem w ziemskim ekosystemie. Polował na wszystkie możliwe zwierzęta, nic natomiast nie polowało na niego. Oczywiście ludzie nadal bywali i do dzisiaj bywają zabijani i zjadani przez lwy, wilki, krokodyle i rekiny, ale były i są to już tylko incydenty, nieszczęśliwe wypadki, nie mające żadnego wpływu ani na dynamikę ludzkich populacji, ani na kierunek ich ewolucji.

Pamięć jednak o dawniejszych czasach i jakaś dziwna za nimi tęsknota, przetrwały aż do czasów współczesnych. Realnych, gustujących w ludzinie, drapieżników, już dawno nie było, ale w zamian społeczeństwo stworzyło sobie drapieżniki wyimaginowane. Wymyślone drapieżne, a nawet inteligentne potwory, w wymyślonych opowieściach siały spustoszenie w wymyślonych królestwach, polując na bezsilnych ludzi a nawet domagając się składania sobie regularnych ofiar z dziewic.

Nadejście rewolucji przemysłowej nie tylko nie zlikwidowało tych wirtualnych drapieżców, ale, wskutek powstania i rozwoju kultury masowej, wyprodukowało nowych, z których omówimy tutaj dwóch.

Pierwszym z nich jest wampir. Jako popularna figura literacka pojawił się na początku XIX wieku i brylował w literaturze, a potem i w filmie przez kolejne półtora wieku. Jak każdy drapieżnik żerujący na jakiejś populacji ofiar, również wampir może być opisany przez ekologiczny model drapieżnictwa, zwany też, od nazwisk swoich twórców, modelem Lotki – Volterry.

Oto i on. N – oznacza populację ludzi, V – populację wampirów. Obie te wielkości podajemy się jako odsetek wyjściowej populacji ludzkiej, przyjmując, że bez obecności wampirów, wynosi ona 100%

dN/dt = r*N*(1-N)-a*N*V

dV/dt = a*N*V – V/L

Model zawiera trzy parametry. Przez r opisany jest naturalny wskaźnik przyrostu naturalnego populacji ofiar – czyli ludzi. Można przyjąć, że wynosi on średnio 5% rocznie. Parametr a to wydajność polowania – tempo w jakim wampiry są w stanie przerabiać ludzi na kolejne wampiry. Wreszcie L – średnia długość życia wampira. Jest on zwykle przedstawiany jako istota, z ludzkiej perspektywy, nieśmiertelna, niepodlegająca chorobom i starości. Z drugiej zaś strony, mimo całej swojej złowrogiej potęgi, są wampiry stosunkowo kruche, zmuszone, pod groźbą unicestwienia, unikać osinowych kołków, srebra, krzyży, czy światła słonecznego. Choć zatem formalnie nieśmiertelne, to bynajmniej nie są wampiry wieczne. Wcześniej czy później, choć jest to okres dla ludzi niewyobrażalnie długi – giną. Dla naszych potrzeb można przyjąć że L = 1000 lat. Oryginalny, opisujący relacje lisów i królików, model L-V, zawiera jeszcze jeden parametr, określający, ile trzeba upolować królików, żeby urodzić i odchować jednego lisa. Ponieważ z jednego człowieka powstaje dokładnie jeden wampir, w naszym przypadku parametr ten równy jest jedności.

Model L-V posiada trzy stabilne rozwiązania stacjonarne, z których dwa (0% ludzi, 0% wampirów, oraz 100% ludzi, 0% wampirów)  są trywialne. Interesujący jest trzeci przypadek, przewidujący stabilne współistnienie tych dwóch populacji.

Ns = 1/(a*L)

Vs=(r/a)*(1-1/(a*L))

Jeżeli wampiry w ogóle mają istnieć, to muszą powstawać przynajmniej w takim samym tempie, jak giną, czyli a>1/L. Jednak, ze względu na długowieczność wampirów, ich liczba w naszym modelu, wraz ze wzrostem skuteczności polowania, rośnie błyskawicznie. Przy a ledwo dwukrotnie wyższym od wartości minimalnej, populacja ludzi spada do 50% wielkości wyjściowej, a wampirów rośnie do … 1250%. Na jednego człowieka przypada więc wtedy …25 wampirów. Przy jeszcze wyższych a, liczba wampirów zaczyna, z braku ofiar – ludzi, spadać, ale przelicznik wampirów na człowieka nadal rośnie, aż do osiągnięcia wartości 50:1. W żadnej jednak opowieści o wampirach podobnych proporcji nie znajdziemy. Przeciwnie. Wampiry są tam zawsze, w porównaniu z ludźmi, nieliczne. W pierwszych wampirycznych utworach, wystarczyło zostać raz ukąszonym przez wampira, aby samemu się nim stać. Szybko jednak ich twórcy, nawet bez szczegółowej znajomości opisywanego modelu, zorientowali się, że przy tak wysokim współczynniku a, ludzie całkowicie by z powierzchni Ziemi zniknęli. Procedura powoływania nowego wampira uległa zatem daleko idącej komplikacji, stając się złożonym i czasochłonnym rytuałem.

Tak daleko idąca nadreprezentacja liczebna, nie byłaby też tym, co cieszyłoby same wampiry. Wampir na ludzi nie tylko poluje, ale też ich …osusza. Jest nie tylko drapieżnikiem, ale przede wszystkim pasożytem. W tej drugiej roli wolałby, aby to ludzie dominowali liczebnie nad wampirami, zapewniając mu tym samym stałą i niezakłóconą podaż napitku. Wszyscy inni, niż on sam, krwiopijcy, tym samym są dla niego tylko uciążliwą konkurencją. Wampir wampirowi wampirem.

W konsekwencji społeczność wampirów, w końcu istot świadomych i inteligentnych, musi wykształcić ścisłe i bezwzględnie przestrzegane reguły, określające kto, kogo, kiedy i w jakich okolicznościach może w nowego wampira przemienić. Wszelkie samowolne działania w tym zakresie muszą zaś być surowo tępione. Dopuszczenie do społeczności wampirów staje się, wobec niewielkiej jej liczebności i niesłychanej (L=1000 lat) długowieczności, niezwykle rzadko przyznawanym zaszczytem, którego ludzie nie tylko nie muszą się obawiać, ale wręcz o niego zabiegają, czego przykłady można licznie znaleźć w literaturze. Nieprzypadkowo wampir jest tam zwykle arystokratą, hrabią, księciem, czy baronem, osobowością złożoną i niebanalną, kimś niezwykłym i wyjątkowym.

Żaden realnie żyjący w przyrodzie drapieżnik nie mógłby takiej samoograniczającej się strategii rozrodczej stosować, ale wampiry przecież żywe nie są. „Rozmnażają się”, co prawda, ale bez dziedziczenia cech. Nowo powstały wampir nie jest bardziej podobny do wampira – stworzyciela, niż do jakiegokolwiek innego przedstawiciela tej grupy. W rezultacie wampiry nie podlegają ewolucji darwinowskiej i nie odczuwają presji na maksymalizowanie swojego indywidualnego sukcesu rozrodczego. Bez problemu mogą go więc poświecić dla dobra wspólnego.

Wampiry, jak już autor wspomniał, królowały na kartach powieści i ekranach filmowych przez ponad sto lat. Zachodzące jednak w drugiej połowie XX wieku przemiany społeczne, znacząco zredukowały zapotrzebowanie na drapieżnika arystokratycznego, wyrafinowanego i niepowtarzalnego. Płacąca za straszenie jej publiczność, zapragnęła bać się kogoś bardziej demokratycznego, masowego, chamskiego i pospolitego. Wampiry więc musiały ustąpić miejsca w popkulturze potworom innego rodzaju. Nastały czasy zombie. Demokratyczne zombiaki są co najmniej równie długowieczne, jak arystokratyczne wampiry, ale, w przeciwieństwie do nich, nie narzucają sobie żadnych ograniczeń w kąsaniu i przerabianiu na zombiaki kolejnych ofiar. Nie myślą, nie tylko o przyszłości, ale w ogóle.

Wampiry świadomie pilnowały tego, aby ich współczynnik skuteczności a był tylko minimalnie większy od 1/L.  U zombiaków, a jest tak wysokie, że 1/L można w ogóle zaniedbać. Model wygląda więc tak:

dN/dt = r*N*(1-N)-a*N*Z

dZ/dt = a*N*Z

I nie ma w nim tym razem stanu stacjonarnego innego, niż N=0, lub Z=0. Współistnienie ludzi i zombie nie jest więc możliwe. Inwazja zombie, jeżeli już raz się zacznie, będzie lawinowo narastać, aż do całkowitej zagłady ludzkości. Zombie są więc znacznie bardziej od wampirów przerażające, ale niestety, znacznie też mniej od nich nośne fabularnie. Liczba możliwych scenariuszy z udziałem zombie jest wprost żałośnie uboga i w zasadzie dawno zostały one wszystkie wyeksploatowane. Tak sądził niżej podpisany. Mylił się jednak. Światowa wojna zombie nie jest wcale tak nudnym i prostackim motywem literackim, jakby się to mogło na pierwszy rzut oka wydawać.

Skoro zombie właściwie nie giną same z siebie, to aby ludzkość miała z nimi w ogóle jakieś szanse, ludzie muszą zombie likwidować własnoręcznie. Drugi człon równania L-V przyjmie więc postać:

dZ/dt = (a-b)*N*Z

a jest skutecznością polowania zombie na ludzi, natomiast b na odwrót – skutecznością polowania ludzi na zombie. W przeciwieństwie do zombie, ludzie się uczą, zatem współczynnik b będzie rósł w miarę upływu czasu. Kiedy stanie się większy od a, populacja zombie zacznie się zmniejszać. Nie daje to jednak jeszcze żadnej gwarancji zwycięstwa, bo pomimo nawet stosunkowo wysokiej wartości b, sytuacja nie jest bynajmniej symetryczna. Każdy upolowany człowiek nadal staje się zombiakiem, natomiast upolowany zombiak nie staje się człowiekiem.

Numeryczna analiza modelu wskazuje, że ludzie mogą zwyciężyć tylko wtedy, jeżeli w szczytowym momencie inwazji, populacja zombie nie przekroczy ok 8% przedwojennej liczby ludzi. Jeżeli odsetek ten będzie wyższy, to, niezależnie od tego jak szybko i sprawnie ludzie nauczą się zombie unieszkodliwiać, wojnę z nimi przegrają.

Trudno jednak porwać czytelników wizją konfliktu z tak nielicznym wrogiem. Wróg liczniejszy natomiast, bardziej fabularnie atrakcyjny, pozbawi naszą historię obowiązkowego happy endu. Jak zatem, z jednej strony pokazać milionowe hordy krwiożerczych potworów, z drugiej zaś ostateczne zwycięstwo ludzkich bohaterów?

Odpowiedź znów znajdziemy w odpowiedniej modyfikacji modelu Lotki-Volterry. Co najmniej jeden autor, z tych, którzy światową inwazję zombie opisali,  tak właśnie postąpił. Nie wiadomo, czy sam, lub z czyjąś pomocą przeprowadził odpowiednie obliczenia, czy też wpadł na to potęgą czystej intuicji, ale rezultat imponuje. Mowa o powieści „World War Z” Maxa Brooksa.

Kluczem do zwycięstwa i ocalenia ludzkiego gatunku staje się w niej stworzenie kryjówek, bronionych przed zombie przez wojsko i przeszkody naturalne, „stref bezpieczeństwa”. Od obszarów stosunkowo dużych, jak Izrael, czy Krym, do zupełnie małych, jak pośpieszenie zaadaptowane w tym celu średniowieczne zamki. W takich kryjówkach, szczęśliwcy mogą przetrwać, zyskując czas na skuteczne zwiększenie współczynnika b, a potem przeprowadzać mozolną rekonkwistę. Na poniższym wykresie fazowym pokazano przebieg światowej wojny Z, obliczony na podstawie modelu. Iteracje przebiegu wojny przeprowadzono co tydzień. Współczynnik a = 7 (jeden zombie może w tygodniu upolować siedmiu ludzi), b stopniowo rośnie od zera do 35. Symulacja startuje, kiedy zombie na świecie jest kilka tysięcy. W strefach bezpieczeństwa chroni się 10% przedwojennej ludzkiej populacji.

Zombie 01

Zgodność książkowej fabuły z modelem matematycznym jest imponująca, a zmiany, które Brooks wprowadził, aby uatrakcyjnić odbiór dzieła – minimalne. Pierwsza faza wojny, zwłaszcza okres od pacjenta zero do Wielkiej Paniki, została nieco wydłużona, ale potem już żadnych odchyłek nie ma. W ciągu 2-3 miesięcy, giną wszyscy, którzy nie znaleźli jakiegoś schronienia. Kolejne 2-3 kwartały to rozpaczliwa obrona stref bezpieczeństwa i innych schronień przed napierającymi hordami umarlaków. Wreszcie po roku od początku inwazji, ocalali ludzie zyskują nad przeciwnikiem na tyle dużą przewagę taktyczną, że mogą rozpocząć jego systematyczną eksterminację. Jednak cudów nie ma. Na każdego żywego jeszcze człowieka przypada w tym momencie ponad czterech zombiaków i ich tępienie trwa dziesięciolecia. A dopóki nie wyginą wszystkie, powrót ludzkiej populacji do życia bez antyzombiakowych fortyfikacji i broniących ich posterunków nie jest możliwe. Historia opowiedziana przez Brooksa jest wprost dokładnym rozwiązaniem modelu L-V.

Co ciekawe, nie jest jednak ów model nigdzie w książce wzmiankowany, nawet przez bohatera, który ową zwycięską strategię wymyślił. Również nakręcony na podstawie powieści film, nie tylko o nim nie wspomina, ale wręcz go całkowicie z fabuły usuwa, bo filmowe zombie nie tylko różnią się od książkowego pierwowzoru znacznie wyższym a, ale i dynamika samej wojny jest z matematyką całkowicie na bakier, co czyni film widowiskiem nudnym i bez polotu.

„World War Z”

Max Brooks

Zysk i Ska 2013

Włókna imperium

Popularnym motywem spotykanym w twórczości z zakresu SF, szczególnie w podgatunku zwanym „Space Opera” jest rozciągający się w kosmosie, obejmujący wiele układów gwiezdnych i planet, międzygwiezdny byt polityczny, swoiste gwiezdne imperium.

Występuje ono w wielu postaciach, od organizmów demokratycznych, jak Federacja, ze „Star Treka”, asimovowska „Fundacja” czy Republika z „Gwiezdnych Wojen”, poprzez twory mniej lub bardziej autokratyczne, reprezentowane przez Imperia Asimova i Herberta, czy Sto Światów Carda, po złowrogie imperia zła, jak Imperium z „Gwiezdnych Wojen”.

Mimo, że pojawiały się one w kulturze w różnym okresie, mimo, że udział w ich tworzeniu miało bardzo szerokie i zróżnicowane grono autorów – pisarzy i filmowców, wszystkie te imperia, mimo wielu dzielących je różnic, posiadają pewne cechy wspólne. Niektóre z nich są oczywiste. Jeżeli takie galaktyczne imperium ma w ogóle nie rozpaść się na niezależne systemy gwiezdne i jako jednolita całość istnieć i funkcjonować, musi dysponować transportem, albo chociaż, jak Sto Światów, samą łącznością, szybszą od światła. I takim atrybutem wszyscy autorzy swoje imperia faktycznie obdarzają.

Twórcy kultury, albo w tym względzie inspirują się nawzajem, albo samodzielnie, mając tę samą wiedzę o istnieniu bariery prędkości światła we Wszechświecie i wyciągając naukę z historii imperiów ziemskich, z których wiele upadło z powodu trudności komunikacyjnych występujących pomiędzy ich częściami, dochodzą niezależnie do takich samych wniosków.

Takich powtarzających się cech jest jednak więcej, a niektóre z nich są ukryte tak głęboko, że samo ich istnienie jest dziwne, by nie rzec, niepokojące.

Aby omówić jedną z takich nieoczywistych zbieżności, przyjrzyjmy się bliżej jednemu z najszerzej znanych takich fikcyjnych galaktycznych imperiów, imperium z „Diuny” Franka Herberta.

Możliwe do oszacowania granice tego imperium pokazano na poniższym diagramie. Skala przedstawiona jest w latach świetlnych. Wszystkie możliwe do zidentyfikowania planety imperium (autor skorzystał tu ze strony „Svensson’s Guide to the Galaxy”) uwidoczniono w poniższej tabeli

Planeta z „Diuny” Nazwa współczesna centralnej gwiazdy Odległość od Ziemi [l św.]
Arrakis Alpha Carinae 310
AL-Lat Słońce 0
Bela Tegeuse Beta Leporis 160
Caladan Delta Pavonis 19,9
Chusuk Theta Arietis 450
Corrin Sigma Draconis 18,8
Ecaz Alpha Centauri B 4,4
Giedi Prime 36 Ophiuchi B 19,5
Niushe/Gamont/Grumman Psi1 Draconis B 74,5
Hagal Theta Leonis 165
Ix 40 Eridani A 16,5
Al.-Dhanab Gamma Gruis 211
Poritrin Epsilon Ophiuchi 106,4
Richese Epsilon Eridani 15,5
Salusa Secundus Gamma Piscium 138
Sikun 70 Ophiuchu A 16,6
Kaitan Alpha Piscium 139
Rossak Alpha Crateris 159
Tleilax Theta Eridani 161

A następnie zrzutowano na płaszczyznę równikową o deklinacji równej 0 według epoki J2000.0. Rzutowanie zachowuje odległości planet od Ziemi, ale może zaniżać ich odległości od siebie nawzajem. Np. Caladan (Delta Pavonis), skąd Atrydzi podróżują na Arrakis (Alpha Carinae) jest od niej odległy w przestrzeni trójwymiarowej o ponad 300 lat świetlnych, podczas gdy na naszej mapie dzieli te planety tylko 200 lat świetlnych.

Diuna 02

Jak wynika z tego diagramu, imperium „Diuny” jest raczej niewielkie i trudno nawet byłoby je nazwać „galaktycznym”. Jeżeli przyjąć, że najbardziej, ze znanych czytelnikom, od Ziemi oddalona planeta Chusuk (Theta Arietis) wyznacza faktycznie imperialne rubieże, zamieszkana ekumena nie przekracza 1000 lat świetlnych średnicy. W otaczającej Ziemię przestrzeni o tych rozmiarach znajduje się jednak i tak ponad 4 miliony gwiazd, podczas gdy zamieszkałych, połączonych szlakami przemierzanymi przez Gildię Kosmiczną, planet jest w Imperium nie więcej niż kilkanaście tysięcy. Mniej, niż jedna na trzysta gwiazd posiada zatem jakąś zaludnioną planetę.

Średnio. Same bezpośrednie okolice Ziemi są jednak zasiedlone znacznie gęściej. W promieniu 20 lat świetlnych od Ziemi znajduje się około 280 gwiazd, z czego siedem jest wprost wymienionych przez Herberta. Jest to aż jedna trzecia wszystkich planet, których położenie w ogóle możemy wyznaczyć. Ekstrapolując dane z tej próbki dojdziemy do wniosku, że praktycznie wszystkie z 280 systemów położonych najbliżej Ziemi powinny mieć zamieszkałe przez ludzi planety, co niesłychanie kontrastuje z średnią jeden na trzysta dla całego imperium.

Imperium, poza położonym wokół Słońca niewielkim, gęsto, jak na kosmiczne standardy, zaludnionym „rdzeniem”, składa się więc właściwie z pustej przestrzeni i milionów bezludnych układów planetarnych z rozrzuconymi tylko gdzieniegdzie malutkimi wysepkami zasiedlonych planet połączonych ze sobą jedynie wątłymi niteczkami przemierzanych przez galeony Gildii szlaków w hiperprzestrzeni.

Imperium Diuny jest, jak już autor wspomniał, niewielkie, to samo dotyczy też Stu Światów Carda. Przejdźmy więc teraz do imperiów naprawdę galaktycznych, jak Imperium i Fundacja z „Fundacji” Asimova, czy Republika i Imperium z „Gwiezdnych wojen”. Wszystkie planety składające się na owe imperia mają otóż swoje …nazwy. Krótkie, dźwięczne i łatwo wpadające w ucho. Jest Trantor, Terminus, Couroscant, Alderaan, Tatooine, czy Korelia.

Tymczasem Galaktyka zawiera około 200 miliardów gwiazd. Średnio na każdą taką gwiazdę przypada jedna potencjalnie nadająca się na siedlisko życia planeta. Oznacza to 200 miliardów światów w Galaktyce, z których do tej pory ziemscy astronomowie odkryli około pięćdziesięciu. Prawdziwe nazwy prawdziwych planet w Galaktyce krótkie i dźwięczne bynajmniej nie są. To złożone kody alfanumeryczne w rodzaju GJ 667 C c, czy LHS 1140 b (N).

W żadnym ludzkim języku, ani we wszystkich razem, nie ma bowiem po prostu tylu słów, które by jeszcze brzmiały jako tako sensownie i których na nazywanie setek miliardów planet w Galaktyce można by użyć. Liczba wszystkich miejscowości na Ziemi jest znacznie mniejsza niż liczba planet w Galaktyce, a i tak wiele ich nazw się powtarza, co w przypadku żadnego z fikcyjnych imperiów nie zdarza się nigdy. Skoro zatem wszystkie należące do imperium planety mają proste, dźwięczne, nie powtarzające się nazwy, jasne jest, że liczba zasiedlonych, składających się na te imperia, planet musi być, tak samo jak to było w przypadku Diuny, dużo, o wiele rzędów wielkości, mniejsza niż liczba wszystkich planet w Galaktyce do zasiedlenia nadających się.

Z jednej strony mamy zatem ograniczoną lingwistycznie „od góry” do nie więcej niż stu tysięcy liczbę planet takiej Republiki czy Imperium, z drugiej zaś, nie raz prezentowane są widzowi mapy pokazujące, że Republika i Imperium rozpościerają się jednak, jeżeli nie w całej Galaktyce, to na pewno w przeważającej jej części. Brakuje już nie milionów, jak w „Diunie”, a miliardów planet. Gdzie one wszystkie się podziały?

Należy w tym miejscu przypomnieć, że owe imperia dysponują technologią podróży z prędkościami ponadświetlnymi, inaczej przecież w ogóle nie mogłyby istnieć. Statki kosmiczne poruszają się tam nie tylko w zwykłej przestrzeni, ale także w hiperprzestrzeni. A o ile zwykła przestrzeń euklidesowa jest ortogonalna i izotropowa, to znaczy w każdym kierunku i w każdym miejscu taka sama, o tyle hiperprzestrzeń najwyraźniej nie. W „Gwiezdnych wojnach” pojawiają się wzmianki o różnych trasach, którymi zwyczajowo poruszają się statki kosmiczne, zaś flota pod dowództwem Dartha Vadera tropi uciekających rebeliantów rozsyłając w Galaktyce „tysiące sond”. Tysiące, ale nie miliardy, czego wymagałyby poszukiwania w normalnej, euklidesowej przestrzeni. Najwidoczniej, w odróżnieniu od trójwymiarowej izotropowej przestrzeni, hiperprzestrzeń składa się z wielu wąskich, jednowymiarowych włókien, na podobieństwo pajęczej sieci przenikających Galaktykę. Poruszanie się wzdłuż tych nici musi być dużo łatwiejsze i szybsze, niż w kierunku do nich poprzecznym, jeżeli nawet ten ostatni ruch jest w ogóle w hiperprzestrzeni możliwy. Wolno zatem przypuszczać, że w poszukiwaniu bazy Rebelii Vader porusza się właśnie wzdłuż takich utartych szlaków a sondy rozsyła niezbyt daleko na „boki”. Przewiduje on bowiem, że Rebelia uciekając przed flotą Imperium zjechała gdzieś ze zwykłych tras, ale zjechała niezbyt od nich daleko, bo dalsza droga po takich hiperprzestrzennych „wertepach” i późniejszy powrót do imperialnej sieci, zajęłyby rebeliantom zbyt wiele czasu. Sama Hoth, gdzie rebelianci faktycznie się skryli, posiada jednak nazwę, a nie tylko jakiś numer katalogowy, co wskazuje, że nie leży jeszcze od najbliższego „włókna” zbyt daleko. Najwyraźniej jednak znajduje się już poza jego obrębem, skoro, zarówno imperialna flota, jak i uciekające przed nią pojazdy Rebelii, mają w jej pobliżu, uwidocznione starannie na filmie, wyraźne problemy z manewrowaniem.

Istnienie hiperprzestrzeni w postaci przenikającej Galaktykę pajęczej sieci z wyróżnionymi miejscami i kierunkami, wyjaśnia też niejednorodność zaludnienia światów „Diuny” Pierwsza fala ludzkiej ekspansji w kosmos obejmująca najbliższe okolice Słońca, odbywać się tam mogła w zwykłej przestrzeni, dlatego okolice te są zamieszkałe bardzo gęsto. Jednak po osiągnieciu rubieży ok 20 lat świetlnych od Ziemi najwyraźniej odkryto hiperprzestrzeń i dalsza kolonizacja odbywała się już wzdłuż owych hiperprzestrzennych włókien.

Włóknistość hiperprzestrzeni jest zatem cechą wspólną praktycznie wszystkich istniejących w kulturze imperiów galaktycznych, chociaż na pewno nie wynika ona z celowych przemyśleń ich twórców, ani z ich wzajemnej inspiracji. Czyżby włóknista hiperprzestrzeń naprawdę istniała i w ten właśnie sposób, jakoś tajemniczo wpływając na mózgi literatów, dawała nam znać o swoim istnieniu?

 Jest to idea bardzo nośna fabularnie i aż dziw, że żaden twórca nie wykorzystał dotąd jej pełnego potencjału. Przecież, skoro taka sieć łączy zaledwie jedną na milion gwiazd w Galaktyce, to nic nie stoi na przeszkodzie, aby takich odseparowanych od siebie nawzajem sieci hiperprzestrzennych było w Galaktyce tysiące, czy nawet dziesiątki tysięcy. Konsekwentnie w Galaktyce mogłyby istnieć równocześnie tysiące nie mających ze sobą żadnego kontaktu galaktycznych imperiów. Nagłe odkrycie przez dwa takie imperia siebie nawzajem, byłoby wspaniałym tematem na Space Operę, tematem, który wciąż czeka na swojego Asimova, Lucasa, czy Herberta.

Przyprawa musi płynąć

W twórczości SF często przewija się motyw rozciągającej się w Galaktyce cywilizacji przybierającej formę jednolitego bytu politycznego – międzygwiezdnego imperium. Jednak naprawdę, rozwinięta międzygwiezdna cywilizacja, w wyniku ograniczeń zarówno ze strony fizycznej, jak i społecznej, w postaci takiego scentralizowanego, zmilitaryzowanego, galaktycznego imperium zwyczajnie istnieć nie może.

Po pierwsze bowiem, odległości międzygwiezdne i związane z nimi opóźnienia w komunikacji i łączności praktycznie uniemożliwiają jakiekolwiek centralne zarządzanie takim tworem. Po drugie zaś, w cywilizacji na tym poziomie rozwoju, podstawowym środkiem produkcji nie jest, jak w cechującym imperium rzymskie maltuzjańskim feudalizmie, ziemia uprawna i inne zasoby naturalne, ani, jak w reprezentowanym przez imperium brytyjskie, kapitalizmie, kapitał, ale praca, wiedza i technologia, dobra, ze wszystkich wymienianych w naukach ekonomicznych czynników wzrostu gospodarczego, najbardziej ulotne i najmniej „materialne”. W przeciwieństwie zatem do feudalizmu i kapitalizmu, w nadchodzącej w przyszłości cywilizacji postkapitalistycznej rola państwa jako gwaranta praw własności, dostarczyciela dóbr publicznych i swoistego „ochroniarza” wszelakich inwestycji, zostanie znacznie zredukowana, a społeczne zapotrzebowanie na usługi aparatu państwowego radykalnie zmaleje. Zatem i same państwo, nawet, jeżeli nie zniknie, jak przewidują teoretycy anarchokapitalizmu, zupełnie, to z pewnością znacznie osłabnie i postaci jednolitego, hierarchicznie zorganizowanego, imperium zwyczajnie nie będzie mogło przybrać.

Aby zatem powołać w literaturze, czy filmie, do życia w miarę realnie wyglądające galaktyczne imperium, należy jakoś usunąć oba te ograniczenia. Po pierwsze, należy udostępnić imperium możliwość złamania bariery prędkości światła, po drugie zaś …pozbawić je technologii. O ile pierwsze rozwiązanie jest faktycznie powszechnie stosowane, a w filmach, czy książkach wędrujące po hiperprzestrzeni statki kosmiczne są atrybutem wręcz, w tego typu historiach, kanonicznym, o tyle drugie jest ekstremalnie rzadko spotykane. Autorzy nie tylko nie potrafią w wiarygodny sposób rozwiązać tego dylematu, ale najczęściej w ogóle nie zdają sobie z jego istnienia sprawy.

Oczywiście nie jest to sprawa prosta. Powrót międzygwiezdnej cywilizacji do feudalnego maltuzjanizmu oznacza powrót do gospodarki maltuzjańskiej właśnie. Nie tylko drastyczne zredukowanie średniego dochodu, nie tylko powstanie typowej dla maltuzjanizmu pławiącej się w luksusach warstwy arystokracji – właścicieli ziemskich i gigantycznych nierówności społecznych.

Przede wszystkim wiąże się to z upadkiem jakichkolwiek bardziej zaawansowanych niż młyn wodny z przekładniami mechanicznymi, technologii. Pułapka maltuzjańska, czyli stan niskiego i stabilnego, niewrażliwego na zmiany produktywności gospodarki, dochodu per capita, występuje w gospodarce rolniczej, co najwyżej uzupełnionej przez rzemiosło i niewielkie manufaktury. Jest to gospodarka o wiele rzędów wielkości za mało wydajna, aby utrzymać komunikację nawet międzyplanetarną, a co dopiero międzygwiezdną i to jeszcze nadświetlną. Ewentualny regres społeczeństwa międzygwiezdnego do maltuzjanizmu oznaczałby także regres do poziomu gospodarczego i technologicznego w najlepszym razie XVIII wiecznego i w konsekwencji utratę możliwości podróży w kosmosie, a nawet zapewne radia.

Dylemat, jak już wspomniano, niesłychanie trudny, ale w historii literatury SF został on jednak pomyślnie rozwiązany przynajmniej raz. I to jeszcze jak!

Takie wiarygodnie opisane imperium, równocześnie zarówno międzygwiezdne, jak i maltuzjańskie, feudalne, znajdziemy w powieściowej serii „Diuna” autorstwa Franka Herberta. Wtórna feudalizacja rozpoczęła się w świecie „Diuny” od wojen ze sztuczną inteligencją, zwanych „dżihadem butleriańskim”. W ich rezultacie używanie jakichkolwiek maszyn liczących zostało obłożone potężnym tabu i całkowicie zakazane. Konsekwentnie także większość wymagających odpowiedniej mocy obliczeniowej zaawansowanych technologii musiała upaść i zostać zapomniana. Wszystko to, co niegdyś robiły maszyny, znów muszą we Wszechświecie „Diuny” robić ludzie, nawet niektóre dawne funkcję komputerów spełniają odpowiednio, również na poziomie genetycznym, przygotowani osobnicy, zwani mentatami.

Co jednak z, niezbędnymi do utrzymania jedności imperium, podróżami kosmicznymi? Te również zostały przejęte przez specjalnie przekształconych w tym celu ludzi. Zamiast komputerów drogę przez hiperprzestrzeń znajdują w wieszczym narkotykowym transie Nawigatorzy tzw. Gildii Kosmicznej. I tylko oni. I nawet Nawigatorzy znajdują tylko już istniejące drogi, nie wytyczając żadnych nowych. Ponieważ jednak, nawet taka wtórnie maltuzjańska cywilizacja, nie jest w stanie bazować wyłącznie na rzemiośle i w ogóle obyć się bez wyrobów przemysłowych, zachowano dwa światy z przemysłem, ale i one produkują wyłącznie ustalone raz na zawsze wzory i modele swoich wyrobów i nie wprowadzają do nich jakichkolwiek innowacji. Zasadnicza większość ludności to tak zwani pyoni, przywiązani prawnie do swoich planet, wypisz wymaluj, jak dawni maltuzjańscy chłopi do ziemi. Typowo dla maltuzjanizmu, obok nieprzeliczonych rzesz z trudem wiążącej koniec z końcem biedoty, istnieją też Wysokie Rody – warstwa niesłychanie bogatej arystokracji – właścicieli feudalnych lenn -planet, reprezentowana przez zgromadzenie zwane Landsraadem.

Po aplikacji tych rozwiązań otrzymujemy stabilne, by nie rzec raczej skrajnie skostniałe i zmurszałe, imperium, które opiera się na trzech filarach. Monopolu Gildii na podróże kosmiczne, zrzeszonych w Landsraadzie Wysokich Rodów, oraz siły militarnej panującego w imperium rodu Corrinów. Wojskowa potęga Corrinów też jest specyficzna dla maltuzjanizmu, bo monopol Gildii wyklucza również jakiekolwiek walki w przestrzeni kosmicznej, a dodając do tego ograniczenia technologiczne, wojny toczą się wyłącznie na powierzchni planet i również przypominają wojny maltuzjańskie, z dominującą rolą starć wręcz włącznie. W konsekwencji główną siłą zbrojną, nie są kosmiczne floty, a oddziały desantowanych z kosmosu, zawsze po skrupulatnym uzyskaniu uprzednio na to zgody Gildii, piechurów. Wynik starcia jest determinowany nie przewagą technologiczną, ale liczebną, wyższością wyszkolenia, i determinacji. W rezultacie nie tylko rozwój, ale w ogóle jakakolwiek zmiana, nawet tak ekstensywna jak odkrywanie i kolonizacja nowych planet, jest całkowicie wykluczona. Imperium u swego, pokazanego w pierwszym tomie cyklu, schyłku, ma dokładnie taki sam kształt terytorialny, technologiczny i społeczny, jaki miało u swego zarania.

Imperium to, pozornie niewzruszone, w rzeczywistości jest bardzo kruche. Pod nieobecność, poza nielicznymi wyjątkami, jakichkolwiek zaawansowanych technologii, kluczowe znaczenie dla istnienia cywilizacji ma wydobywana na Arrakis, jednej, jedynej w całej zasiedlonym przez ludzi kosmosie, planecie, substancja zwana przyprawą lub melanżem. Przyprawa ma wiele niezwykłych właściwości, ale jedno jej zastosowanie jest, z punktu widzenia przetrwania imperium, absolutnie kluczowe. To tylko dzięki niej nawigatorzy Gildii mogą poruszać się w hiperprzestrzeni. A wskutek narzuconych sobie ograniczeń technologicznych, cywilizacja nie jest w stanie, ani produkować melanżu w sposób syntetyczny, ani stworzyć jakiegokolwiek jego, umożliwiającego podróże międzygwiezdne, zamiennika, ani nawet zdywersyfikować jego produkcję poza Arrakis. Nie dziwi więc, że jest przyprawa nie tylko najdroższą znaną substancją w ludzkim Wszechświecie, ale i swoistym zwornikiem, osią, wokół której wszystko, cała aktywność gospodarcza, polityczna i społeczna w imperium się obraca. Podstawowy cel istnienia imperium i nieustającą troskę rządzących nim sił i frakcji, można streścić jednym, będącym tytułem niniejszego eseju, zdaniem „Przyprawa musi płynąć”.

Fabułę pierwszej części cyklu Diuna buduje właśnie pojawiające się dla tego bezproblemowego przepływu zagrożenie. Sama groźba jego zablokowania wystarcza, aby nie tylko doprowadzić do upadku panującą od 10 tysięcy lat dynastię, ale i zawalić opisany „trójnóg” systemu politycznego imperium i scentralizować całą władzę w jednym politycznym ośrodku. Ośrodek ten, dynastia Atrydów, opiera się, inaczej niż poprzednicy, nie tylko na świetnie wyszkolonych legionach fanatycznych żołnierzy. Zdobywają też Atrydzi monopol na dostawy przyprawy, pierwsi z Wysokich Rodów odkryli oni bowiem, skąd w ogóle ona się na Arrakis bierze i tą wiedzę umiejętnie politycznie wykorzystali. Przedstawiciele nowej dynastii dysponują również, wynikłą z wielopokoleniowego planu kojarzeń genetycznych, zdolnością jasnowidzenia. Dzięki niej potrafią dostrzec kształt rzeczy przyszłych. Wynikające z dotychczasowej stabilności i skostnienia zagrożenia dla istnienia nie tylko imperium, jak i nawet dla samego gatunku ludzkiego. W swoich proroczych wizjach przyszłości wynajdują więc Atrydzi optymalną dla ludzkości „Złotą Ścieżkę” rozwoju. Ograniczenia technologiczne zostają na tyle poluzowane, że możliwe staje się zbudowanie maszyn umożliwiających nawigację nadświetlną bez udziału pasionych przyprawą nawigatorów, a także sztuczne zsyntetyzowanie samej przyprawy. Ludzkość, po tysiącleciach stagnacji, znów rusza w kosmos dokonując „Rozproszenia”.

Wizje Herberta, wprost powalające czytelnika swoją drobiazgowością, troską o detale i wiarygodnością, zarówno pod kątem ekologii, co jest sumie głównym, a przez niżej podpisanego w ogóle w tym eseju nie poruszanym, motywem przynajmniej pierwszych powieści z tego cyklu, technologicznym, jak i ekonomicznym i społecznym, zapewniły mu poczytność, sławę i miejsce w historii literatury SF analogiczne do tego, jakie w literaturze „fantasy” zajmuje JRR Tolkien. Podobnie też, jak u giganta z Oxfordu, czytelnik odnosi nieodparte wrażenie, że obcuje z historiami nie wymyślonymi, ale autentycznymi, które faktycznie gdzieś się kiedyś wydarzyły. Światami, które nie powstały w czyjejś wyobraźni, ale istniały, bądź może nadal istnieją, naprawdę, a ich formalni twórcy uzyskali tylko jakimś sposobem dostęp do wiedzy o nich i opublikowali ją pod własnymi nazwiskami.  Niestety, również podobnie jak w przypadku Tolkiena, do tej pory nie pojawił się w tej sferze nikt, który by tym gigantom choćby tylko dorównał, nie mówiąc już o ich przewyższeniu.

Istnieje natomiast pomiędzy obu tymi autorami jedna wielka różnica. Ekranizacja Tolkiena, dokonana w końcu po ponad pół wieku od publikacji jego pierwszej powieści, okazała się ogromnym sukcesem artystycznym i komercyjnym. „Diuna” zaś, jak na razie zaliczyła pod tym względem wyłącznie próby nieudane i ciągle jeszcze na swojego Jacksona oczekuje.

Wiekuista cisza nieskończonych przestrzeni

Najbardziej od wszystkich innych oddalonym, a zarazem zamieszkanym, terenem na Ziemi jest polinezyjska Wyspa Wielkanocna, mająca ok 15 km średnicy i położona 2,5 tys. km od najbliższego innego lądu. Stosunek tych dwóch wielkości, odległości do średnicy wynosi zatem w jej przypadku ok 170

Polinezja jednak, chociaż to region składający się w pierwszym przybliżeniu z oceanu i jako taki pusty i bardzo rzadko zaludniony, nie może się równać w tej dziedzinie z kosmosem. Kosmos jest bowiem pusty także w drugim, trzecim i jeszcze wielu kolejnych przybliżeniach.

Średnica planet nadających się do zamieszkania wynosi w zaokrągleniu 10 000 km. Natomiast średnia odległość pomiędzy nimi jest z grubsza równa średniej odległości pomiędzy gwiazdami w Galaktyce i wynosi ok 5 lat świetlnych. Stosunek tych dwóch wielkości to jakieś 4,5 miliarda, czyli 30 milionów razy więcej niż w przypadku wysp na Pacyfiku. Sama rozpiętość tych wielkości sprawia, że o jakichkolwiek analogiach pomiędzy oceanem ziemskim, a „oceanem” kosmicznym, nie może być, wbrew popularnemu mniemaniu, mowy. Dotyczy to także analogii politycznej. Często spotykany w twórczości SF motyw, jakim jest międzygwiezdna państwowość, w postaci swoistego galaktycznego imperium, przedstawiany jest zwykle na wzór znanych z historii imperiów ziemskich, najczęściej rzymskiego, czy brytyjskiego. Tymczasem, z powodu samych tylko ograniczeń fizycznych, gwiezdne imperium nie tylko nie może wyglądać i funkcjonować na podobieństwo imperiów historycznych, ale nawet sama możliwość powstania i istnienia takiego bytu stoi pod potężnym znakiem zapytania.

Żadne ze znanych w historii imperiów ziemskich, nie składało się z tak malutkich wysepek cywilizacji oddzielonych tak potężnymi obszarami nicości. Nieprzypadkowo też żaden jednolity byt polityczny w Polinezji nigdy nie powstał. Gwiezdne imperia, siłą rzeczy, muszą więc być „rozrzedzone” w stopniu, który uniemożliwia jakiekolwiek porównania z ich ziemskimi poprzednikami. Międzygwiezdna przestrzeń, wskutek istnienia w przyrodzie nieprzekraczalnej bariery prędkości światła, rządzi bowiem także czasem.

W stuleciach XVI, XVII i XVIII, europejskie potęgi kolonialne posiadały rozległe zaoceaniczne posiadłości. Zarządzały nimi poprzez wysyłanie listów, poleceń i instrukcji statkami. Obieg informacji trwał miesiące, tyleż też zajmowało wysłanie wojsk, czy floty, jeżeli zaszła taka konieczność. Pociągało to za sobą wiele znamiennych konsekwencji, wśród których najważniejszą było utrzymywanie kolonii w stanie permanentnego zapóźnienia gospodarczego i cywilizacyjnego względem metropolii. Jak tylko bowiem jakaś kolonia osiągnęła porównywalny z krajem macierzystym poziom rozwoju, natychmiast też próbowała, w ten czy inny sposób, zależność od niego zerwać, czego najbardziej znanym, ale bynajmniej nie jedynym, przykładem, są północnoamerykańskie kolonie brytyjskie w drugiej połowie XVIII wieku.

W przypadku imperiów gwiezdnych, te zjawiska nastąpią w sposób znacznie bardziej nasilony. Opóźnienia w przepływie informacji będą wynosiły nie miesiące, ale lata. Wysłane przez imperium armie i floty podróżować będą już tych lat dziesiątki. Przy takich czasach reakcji, istnienie imperium zwyczajnie nie jest możliwe, przynajmniej, jeżeli tworzyć je mają istoty o tempie metabolizmu i długości cyklu życiowego porównywalnych z Homo sapiens. Utrzymanie jedności politycznej, czy choćby tylko kulturowej, a nawet biologicznej, będzie zwyczajnie niemożliwe. Każda założona w kolejnym układzie gwiezdnym ludzka placówka, będzie żyła wyłącznie własnymi sprawami, a dochodzące do niej z wieloletnim opóźnieniem wieści o życiu w innych koloniach, będą obchodzić ją bardzo niewiele. Zasiedlona galaktyczna ekumena nieuchronnie rozpadnie się na praktycznie niezależne systemy gwiezdne.

I trzeba przyznać, że pisarze i autorzy scenariuszy filmowych z tego akurat faktu zdają sobie sprawę i zwykle omijają opisane problemy, pozwalając imperium na komunikację, albo przynajmniej na samą łączność z prędkościami znacznie większymi od światła. W cyklu powieści z tzw. „świata Endera”, autorstwa Orsona Scotta Carda, podstawą władzy rządzącego „Stu światami” Gwiezdnego Kongresu, jest właśnie kontrola nas taką międzygwiezdną siecią natychmiastowej łączności, tworzoną przez urządzenia zwane ansiblami. Ten galaktyczny internet spaja wszystkie światy w jedną całość i sama możliwość odłączenia przysłowiowej wtyczki jest wystarczająco straszna, aby nikt nawet nie myślał o rebelii. A do upadku Gwiezdnego Kongresu dochodzi właśnie w chwili, kiedy nad siecią ansibli traci on kontrolę, a rebelianci wprowadzają do użytku pojazdy przemieszczające się natychmiastowo – jak łączność przez ansible.

Inne znane z dzieł kultury międzygwiezdne organizmy polityczne pobłogosławione są przez swoich autorów, nie tylko łącznością, ale i transportem szybszym od światła. Gwiezdne floty prujące hiperprzestrzeń i staczające bitwy w obu, zwykłej i tej właśnie hiper, przestrzeniach, to zwykły atrybut tego typu historii.

Jednak i tak, nawet wyposażone w dostęp do hiperprzestrzeni, imperium będzie miało duże trudności w utrzymaniu swojego istnienia. Z powodów ograniczeń nie tylko czysto fizycznych, ale także społecznych. Uczynią one imperium tworem niestabilnym i sprawią, że będzie się ono kruszyć na swoich „brzegach”.

Najbardziej produktywne i rzutkie jednostki, niezadowolone z ucisku prawnego i zwłaszcza podatkowego, który imperium musi uprawiać, aby utrzymać dwór imperialny, biurokrację, senat, armie i floty, mogą bowiem po prostu odlecieć w odludne, położone poza granicami imperium rejony Galaktyki i tam zbudować sobie alternatywną wobec imperium cywilizację. Ślady takiego procesu widzimy np. w „Gwiezdnych wojnach”, w których pada fraza o istnieniu „wielu niezarejestrowanych osiedli”. W przypadku historycznych imperiów ziemskich, takich jak rzymskie, takie zjawisko wystąpić nie mogło. Główną przeszkodą nie była, jak można by się spodziewać, geografia – niewielka podaż miejsc wobec imperium alternatywnych, ale ekonomia. W czasach rzymskich, a także długo po nich, najważniejszą gałęzią gospodarki było rolnictwo, a podstawowym środkiem produkcji – ziemia. Ta zwyczajna, rolnicza, lub skrywająca w swoim łonie surowce mineralne. Oczywiście nie byle jaka ziemia, tylko ziemia uprawna i zagospodarowana. Nie same surowce, ale ich kopalnie. Taki ziemski kapitał władzy łatwo było opodatkować, a właścicielowi bardzo trudno przenieść poza granice wpływów imperium. Działało tu też swoiste sprzężenie zwrotne, ponieważ istnienie wydajnego, intensywnego rolnictwa, bez prawnej i militarnej opieki ze strony państwa, było niemożliwe. W Europie, po upadku imperium rzymskiego w V-VI wieku, nastąpił też drastyczny spadek wydajności gospodarczej, co pociągnęło też olbrzymi regres cywilizacyjny, znany w historii, jako „wieki ciemne”. Zbliżony do rzymskiego poziom produkcji, osiągnięto zaś na naszym kontynencie ponownie dopiero w Renesansie.

Około roku 1800 jednak zaczęło się w ludzkiej cywilizacji swoiste przejście fazowe, zwane niezbyt precyzyjnie i myląco, „rewolucją przemysłową”. Feudalizm, system społeczno-gospodarczy oparty na własności ziemskiej, został zastąpiony przez, oparty na kapitale, kapitalizm właśnie.

Przed tą datą wszystkie społeczeństwa funkcjonowały zgodnie z regułami, zwanymi tak od nazwiska ekonomisty, który pierwszy je odkrył i sformułował, maltuzjańskimi. Wszelki, spowodowany usprawnieniami technologicznymi, czy organizacyjnymi, wzrost wydajności gospodarki, czyli w pewnym uproszczeniu wzrost PKB, przekładał się długoterminowo tylko i wyłącznie na wzrost liczby ludności, natomiast praktycznie wcale na jej dobrobyt, czyli, znów upraszczając, PKB per capita. Przeciętny poziom dochodu per capita, od czasów wynalezienia rolnictwa, do końca XVIII wieku, mimo całego dokonanego w tym czasie postępu organizacyjnego i technologicznego, nie wzrósł, jak udowadnia to Gregory Clark w swojej pracy „Pożegnanie z jałmużną”, praktycznie wcale. Rewolucja przemysłowa i powstanie kapitalizmu, zmieniło jednak wszystko. Przyrost naturalny po raz pierwszy w dziejach okazał się wolniejszy od wzrostu gospodarczego. Nie tylko PKB, ale i PKB per capita zaczął rosnąć wykładniczo. W tych okolicznościach ziemia, jako środek produkcji, straciła na znaczeniu, a decydujący stał się kapitał. Zmianę tę bardzo boleśnie odczuli, stanowiący społeczną elitę ery maltuzjańskiej, posiadacze ziemscy, co znalazło też wyraźne odbicie w ówczesnej literaturze. Dominujące w tym okresie na naszej planecie imperium brytyjskie, było już właśnie imperium nie, jak wszystkie poprzednie, feudalnym, zorganizowanym i rządzonym przez posiadaczy ziemskich, ale kapitalistycznym, własnością kupców, przemysłowców i bankierów.

Kapitał, mimo że nadal częściowo przynajmniej składał się z nieruchomości, np. fabryk, był jednak bardziej od ziemi ruchomy, i łatwiej było go wywieźć, kiedy ucisk fiskalny stał się zbyt duży, a usługi dostarczane w zamian przez państwo zbyt niskiej jakości, co wielokrotnie w historii się zdarzało i zdarza nadal. Wciąż jednak ilość miejsc, do których kapitał mógł się udać, była ograniczona. Nadal też inwestycje kapitałowe wymagały ochrony ze strony państwa. Jednak i era kapitału nie trwała wiecznie i obecnie, jak się wydaje, obserwujemy objawy jej schyłku. Kapitał, jak przed nim ziemia, jako główny środek produkcji, ustępuje miejsca wiedzy i umiejętności. A te ostatnie jeszcze trudniej opodatkować niż kapitał i jeszcze łatwiej niż kapitał przemieścić. Konsekwentnie, w miarę nasilania się tego trendu, musi się też w nadchodzących czasach zmienić, na skalę porównywalną z XIX-XX wieczną, rola państwa i stosunki społeczne, a dysponenci kapitału będą tracić na znaczeniu, tak samo jak przed nimi właściciele ziemscy.

Ekstrapolując te zjawiska w przyszłość, dojdziemy do nieuchronnego wniosku, że społeczeństwo, które osiągnęło możliwość podróży międzygwiezdnych, już dawno punkt, w którym władza państwowa jest jeszcze w stanie wyegzekwować od obywateli należne sobie powinności, a w zamian daje im pewne wymierne korzyści, osiągnęło i przekroczyło. Kiedy najważniejszych środków produkcji nie da się efektywnie najechać, zrabować, czy opodatkować, istnienie państwa w ogólności, a scentralizowanego i zmilitaryzowanego imperium w szczególności, traci najważniejszą część swojego społecznego uzasadnienia i należy się spodziewać, że instytucje te, jeżeli nawet w ogóle nie znikną, to na pewno znacznie osłabną. Na galaktyczne scentralizowane imperia zwyczajnie nie ma miejsca ani w przestrzeni kosmicznej, ani w przestrzeni społecznej, czego najlepiej dowodzi też fakt, że żadne takie imperium nigdy w naszej Galaktyce nie powstało, ani, jak dowodzi tego fiasko programu G-HAT, który przejawów istnienia takich imperiów we Wszechświecie poszukiwał, w żadnej innej.

No chyba, że…

(O)błędy pikettyzmu

Rozumie się z doliczeniem procentu
w stosunku… sześć… do ośmiu od sta rocznie…
Bolesław Prus

 

Oszczędnością i pracą narody się bogacą. Specjaliści od przymusowego wyzwalania społeczeństwa z okowów materializmu i konsumpcjonizmu nie próbując kwestionować tej oczywistości, atakują w zamian leżące u podstaw tego powiedzenia niejawne założenie, że owo bogacenie się jest czymś pozytywnym.

Przykładem takiego rozumowania jest książka „Kapitał w XXI wieku” Thomasa Pikettego. Pozycja, darzona w środowiskach socjalistycznych, z grubsza pokrywających się w Polsce z elektoratem partii PIS i RAZEM, swoistym kultem, będąc dla nich, na co sam tytuł zresztą wskazuje, współczesnym odpowiednikiem XIX wiecznego „Kapitału” Marksa. „Kapitał XXI wieku” ma właśnie to jedno zasadnicze przesłanie i pomimo ponad 700 stron objętości, da się streścić w dwóch zdaniach.

  1. Ci, którzy oszczędzają, faktycznie bogacą się szybciej, niż ci, którzy nie oszczędzają.
  2. Jest to jednak zjawisko bardzo szkodliwe, któremu trzeba energicznie przeciwdziałać.

Piketty ma bowiem, a właśnie ten fakt jest przyczyną jego niezwykłej u lewicy wszelkiej maści popularności, swoistą fobię. Lęk przed nierównością. To, że ludzie nie są równi i jednakowi, po prostu jego i jego współwyznawców przeraża. Sytuacja, w której najbiedniejsi zarabiają sto złotych a najbogatsi trzysta, jest dla nich znacznie lepsza, bo mniej nierówna, niż sytuacja w której najbiedniejsi zarabiają tysiąc a najbogatsi dziesięć tysięcy złociszy, choćby obiektywnie wszyscy wtedy mieli lepiej. Stopień nasilenia tej fobii z góry wyklucza jakiekolwiek próby jej racjonalnego wytłumaczenia. Na żadnej z ponad 700 stron formatu A3 „Kapitału”, nie znajdziemy ani jednego merytorycznego argumentu uzasadniającego szkodliwość „nierówności” i konieczność ich „wyrównywania”. Co więcej, nie próbuje też nawet Piketty określić jakiejś górnej dopuszczalnej, jego zdaniem, granicy „nierówności”, poniżej której należałoby owe nierówności sprowadzić. Chociaż recenzowana pozycja, zgodnie ze swoim tytułem, traktuje o nierównościach wynikłych z różnic w poziomie oszczędzania, czyli nierównościach majątkowych, nie oznacza jednak, że nierówności wynikające z różnic w pracowitości są uznawane przez autora za uzasadnione. Bynajmniej. Różnice w zarobkach są dla Pikettego równie naganne jak różnice w poziomie posiadanego majątku, a potraktowanie ich w swoim dziele po macoszemu wyjaśnia on faktem, że te pierwsze są znacznie mniejsze niż te drugie. Mniejsze, ale równie dla pikettystów nie do przyjęcia. Z bogatymi, a już na pewno z tymi, których bogactwo wynika z oszczędzania, należy się bezwzględnie rozprawić, co Piketty postuluje właśnie takiego słownictwa („zwalczanie” rentierów, a nawet „eksterminacja” rentierów) używając, bo wszak rentier, osoba żyjąca z oszczędności to dla Pikettego „wróg ludu” tj, wróg demokracji.

Nie doczekawszy się więc uzasadnienia podstawowej i najważniejszej tezy książki, przejdźmy do tejże książki części merytorycznej. I tu napotkamy na wiele osobliwości. Na pierwszy rzut oka „Kapitał” wygląda jak, wypełniona tabelami i wykresami, poważna pozycja naukowa, skierowana do kogoś, komu nie trzeba szczegółowo wyjaśniać, jaki przebieg ma funkcja wykładnicza, ani tym bardziej, co to jest iloczyn. Problem w tym, że Piketty właśnie takie rzeczy swoim czytelnikom …tłumaczy. Widać zatem, że jest to dzieło, „naukawe” które naukowość jedynie udaje, a trafić ma do odbiorcy, który, nie tylko nie będzie posiadał żadnych kwalifikacji i narzędzi, aby tą „naukawość” zweryfikować, ale nawet nie będzie odczuwał takiej potrzeby. Do wyznawcy, który bezkrytycznie przyjmie wszystko to, co mu guru do wierzenia podać zaplanuje. Dla takiego odbiorcy nie warto się nawet starać i robić szczegółowej korekty, która by przykładowo wyłapała i usunęła stwierdzenie, że w Europie są tylko państwa należące do UE, oraz Rosja i Ukraina.

Nie jest więc przypadkiem, że krytycy Pikettego, wytknęli mu wiele błędów i przekłamań, w tym i takie, które całkowicie unieważniają jego wywody. Sam niżej podpisany, pomijając już drobne wpadki w rodzaju „zniknięcia” Szwajcarii, Norwegii, Serbii, czy Białorusi, zwrócił uwagę na dwa poważne, już nawet nie błędy, ale jawne i oczywiste kłamstwa. Pierwszym z nich jest stwierdzenie, że płace realne robotników w okresie rewolucji przemysłowej zaczęły rosnąć dopiero od roku 1870, podczas gdy w rzeczywistości były już wtedy średnio dwa razy wyższe niż w roku 1800. Pomimo, że akurat to przekłamanie w niczym nie wspiera wywodów Pikettego, to nietrudno odkryć jego źródło. Tak właśnie twierdził w swoim „Kapitale” Karol Marks, a Piketty w widoczny sposób jest zafascynowany tą złowrogą postacią i jego mrocznym dziełem i zaprzeczanie w czymkolwiek Mistrzowi przychodzi mu z widocznym trudem, choć, gwoli prawdy, robi to, kiedy już absolutnie nie ma innego wyjścia. Zupełnie na odwrót, niż kiedy wspomina klasyków nauk ekonomicznych, Smitha, Malthusa, czy Ricardo, do których deklaruje Piketty wyłącznie pogardę.

„Kapitał w XXI wieku” nie jest jednak pozycją naukową tylko z powodu swoich błędów i celowych przekłamań, a nawet przede wszystkim nie dlatego. Istotą działania naukowego jest bowiem zbudowanie takiego modelu badanego zjawiska, który można, poprzez eksperymenty, lub obserwacje, testować i tym samym określić czy i w jakim stopniu adekwatnie on dane zjawisko opisuje. Jaki jest zakres jego stosowalności, jakie parametry modelu mają duży wpływ na wynik, a jakie niewielki. Jakie są podstawy fizyczne danego zjawiska, które właśnie taki a nie inny model generują.

Niczego podobnego u Pikettego nie znajdziemy. Nie tylko nie prezentuje on żadnych modeli, ale, co jest zresztą typowe dla całej tej formacji ideowej, wręcz programowo od ich tworzenia się odżegnuje, otwarcie krytykując „matematyzację nauk społecznych”. Separując się od nauki, ląduje więc Piketty w obrębie pseudonauki, stając się kreacjonistą ekonomicznym, podobnie jak kreacjoniści pozostałych obrządków, przekonanym, że procesy ekonomiczne nie przebiegają „same z siebie”, ale są i powinny być ręcznie sterowane przez Inteligentnego Projektanta – Planistę.

Szczegółowo rozważa zatem Piketty dynamikę wzrostu demograficznego i osobno gospodarczego, na przestrzeni ostatnich kilkuset lat, ale nawet nie stawia pytania, nie mówiąc już o odpowiedzi na nie, czy aby nie istnieje między nimi jakiś związek i jeżeli tak, to jaki. Zależność, którą zauważył już Malthus pod koniec XVIII wieku, nie zaprząta głowy naszego (neo)Marksa w wieku XXI. Opisując nierówności ekonomiczne, zauważa Piketty, jak już wyżej wspomniano, że nierówności w dochodach z pracy najemnej są znacznie mniejsze niż nierówności w posiadanym kapitale, ale znów czytelnik nie ma żadnych szans dowiedzieć się, dlaczego tak jest. Ponownie dając dowód własnej, wynikającej z programowej niechęci do metodologii naukowej, ignorancji w tym zakresie, wspomina Piketty o rozkładzie potęgowym Pareto (nie zaniedbując przy tym solennego zwyzywania samego Pareto od „faszystów”). Najwyraźniej jednak nie zdaje sobie sprawy, że rozkład potęgowy, generowany przez zjawisko swoistego przyciągania się kapitału, zwane też „pieniądz rodzi pieniądz”, owszem, bardzo dobrze opisuje rozkład własności kapitału, ale dochody z pracy, jako z grubsza proporcjonalne do kompetencji pracowników, opisywane są z kolei przez rozkład logarytmiczno – normalny, zwany też, ze względu na to, że opisuje on również prędkość cząsteczek w gazie w zależności od temperatury, rozkładem termicznym.

Piketty 01

Nie mając więc i z założenia nie chcąc mieć, żadnego sensownego, testowalnego modelu, nie może też, w sposób uprawniony, postawić Piketty żadnej hipotezy dotyczącej możliwego zachowania się opisywanego przez siebie układu w przyszłości. Nie może tego zrobić w sposób uprawniony, robi więc to w sposób nieuprawniony, po prostu ekstrapolując obecne trendy w przyszłość, chociaż sam doskonale zdaje sobie sprawę, że w przeszłości owe trendy zmieniały się co najmniej kilkukrotnie, zatem mogą też zmienić się, i, jak się jeszcze przekonamy, zmienią, w przyszłości.

I w tym miejscu przechodzimy do samego jądra pikettyzmu, czyli słynnej w tym światku nierówności r>g. Twierdzi otóż Piketty, że, jeżeli w dłuższym okresie czasu, średnia stopa zwrotu z kapitału r, będzie wyższa niż wzrost gospodarczy (PKB) – g, to wtedy kapitalizacja zysków z kapitału doprowadzi do systematycznego wzrostu nierówności majątkowych w społeczeństwie, teoretycznie w nieskończoność. W granicy tego trendu jedna osoba mogłaby posiadać cały ziemski kapitał. Zważywszy na fakt, że przez „kapitał” rozumie Piketty wszystko to, co może być objęte prawem własności, od praw autorskich do zbioru sonetów, po meble w mieszkaniu, perspektywa taka, nawet dla kogoś, kto nierówności uważa za zjawisko pożądane i naturalne, może wydać się niepokojąca.

Ponieważ jednak Piketty nie dysponuje żadnym opisującym dynamikę tych wielkości modelem, nie może też w żaden sposób przewidzieć, jak się będą one kształtować w przyszłości, w szczególności, czy faktycznie r będzie większe od g. W całym „Kapitale” co rusz czytelnik natrafia na frazy „Jeżeli r będzie takie, a g będzie takie, to wtedy stanie się to i to”, nigdzie jednak nie ma żadnego wyjaśnienia, dlaczego te parametry miałyby akurat takie, a nie inne wartości przyjmować. W zamian otrzymujemy gorące zapewnienia autora, że średni poziom zwrotu z kapitału r od tysięcy lat był z grubsza stały i wynosił +/- 5%. Taki też zatem będzie on w przyszłości. I to jest właśnie drugie, ze wspomnianych  na wstępie, jawnych kłamstw Pikettego. Używam określenia „kłamstwa” z całą świadomością wagi tego zarzutu, ponieważ prawdziwe dane dotyczące zarówno zarobków, jak i poziomu stóp procentowych w ujęciu historycznym są opisane przez George’a Clarka, którego Piketty bez skrępowania w bibliografii wymienia. Zna więc  te dane, ale je z premedytacją i celowo ignoruje, ponieważ nie pasują mu do ideologii.

Sam Piketty zachęca do tego, żeby informacji o średniej stopie zwrotu z kapitału, np. w XIX wieku, poszukiwać w ówczesnej literaturze, obficie przytaczając a to Balzaca, a to Jane Austen. W powieściach autorstwa tych pisarzy, twierdzi Piketty, znajdziemy informację o właśnie pięcioprocentowej stopie zwrotu we współczesnych im czasach. Pójdźmy zatem tym tropem i zajrzyjmy, choćby do „Lalki” Prusa, która, rozgrywając się w latach 70 XIX wieku, w dużej mierze o sprawach finansowych traktuje. I już napotkamy niespodziankę. Średnia stopa zwrotu z kapitału jest u Prusa jest znacznie wyższa niż podawana przez Pikettego. Zgodnie z cytatem w motcie niniejszego eseju, wynosi zwykle około siedmiu procent, a dla szczególnie intratnych biznesów, znacznie więcej. Założona przez Wokulskiego spółka do handlu z Rosją przynosi swoim akcjonariuszom nawet osiemnaście procent zysku. Nawet, jeżeli jest to wartość skrajna, podana dla podkreślenia niezwykłych zdolności biznesowych samego Wokulskiego, to i tak przekroczenie 10% stopy zwrotu nie jest dla bohaterów Prusa żadnym ewenementem.

Przechodząc od beletrystyki, której twórcy w końcu niekoniecznie musieli się twardo trzymać współczesnych sobie realiów (nawet w pozytywistycznej, realistycznej, „Lalce” napotykamy przecież metal lżejszy od powietrza), do poważnych badań naukowych, dowiadujemy się od wspomnianego Clarka, że Prus jest jednak bliższy prawdy niż Piketty. Średnia stopa procentowa była tym większa, im dawniejszy okres bierzemy pod uwagę. W Średniowieczu wynosiła kilkanaście procent, w greckim i rzymskim Antyku nawet dwadzieścia kilka. W czasach, kiedy wzrost gospodarczy był, mierzony dzisiejszymi kategoriami, mikroskopijny, zwrot z kapitału był z kolei kolosalny. Piketty starannie przemilcza ten fakt, musiałby bowiem wytłumaczyć, dlaczego, mimo tak drastycznej, do tego utrzymującej się przez całe millenia różnicy r>>>g, jakoś cały ówczesny świat własnością jednej osoby, czy dynastii się nie stał. Różnice majątkowe były oczywiście gigantyczne, znacznie większe niż dzisiejsze, ale do wieszczonej przez pikettystów „ostatecznej kumulacji kapitału” nigdy nie doszło.

W tym miejscu, nie bez powodu starannie przed czytelnikiem ukrytym, pikettyzm rozpada się zatem całkowicie, bo u jego podstaw leży jeszcze jeden fundamentalny błąd. Potraktowanie całego pikettowskiego „kapitału” łącznie, jakby nie było pomiędzy jego składowymi żadnych różnic. Tymczasem w naukach ekonomicznych, nieprzypadkowo, czego Piketty starannie unika, rozdziela się kapitał fizyczny, istniejący w formie narzędzi, maszyn, budynków, fabryk, środków transportu, etc, kapitał ludzki, czyli wykształcenie, wiedzę i umiejętności pracowników, i „ziemię”, czyli te dobra, nie tylko ziemię w sensie dosłownym, których nie da się wytworzyć. Te środki produkcji, wrzucone w „Kapitale w XXI wieku” do jednego wora, różnią się jednak od siebie w sposób zasadniczy.

W czasach maltuzjańskich, przed rewolucją przemysłową, podstawowym środkiem produkcji, „kapitałem” w sensie pikettowskim, była „ziemia”. Ziemia rolna, surowce i minerały. A „ziemia” ma jedną charakterystyczną cechę. Stałą, nieelastyczną, czyli niezależną od ceny, podaż. W konsekwencji tego faktu, ziemia praktycznie nie podlega akumulacji. Bogaty właściciel ziemski, może oczywiście dokupywać kolejne łany, ale w miarę jak będzie to czynił, przy stałej podaży, cena każdej kolejnej morgi będzie systematycznie rosnąć, zatem jej użyteczność krańcowa będzie stale maleć, aż do zera. Im bardziej landlord jest bogaty, im więcej ziemi posiada, tym trudniej mu swoje bogactwo dalej powiększać. W końcu, mimo bardzo wysokich stóp zwrotu, ustala się pewna równowaga i rozkład bogactwa w społeczeństwie pozostaje stabilny.

Sytuacja zmienia się diametralnie podczas rewolucji przemysłowej. Ziemia traci na znaczeniu, a dominować zaczyna kapitał fizyczny. Ten akumulacji z kolei podlega. Jednak, pomimo tego faktu, nierówności w cywilizacji industrialnej kapitalistycznej, są, znów odwołując się do Clarka, znacznie mniejsze niż w cywilizacji maltuzjańskiej, feudalnej. Dzieje się tak, ponieważ z jednej strony, wzrost gospodarczy g jest w kapitalizmie znacznie szybszy, z drugiej zaś, w miarę akumulacji kapitału, maleje jego krańcowa stopa zwrotu, a zatem r systematycznie spada. Wybudowanie pierwszej w kraju fabryki samochodów może być bardzo dochodowe, ale wybudowanie dziesiątej, już nie bardzo. Spadek stopy zwrotu w miarę akumulacji kapitału, nie jest zresztą, ani przez Pikettego, ani nawet przez Marksa, negowany. Nie zauważyli jednak oni, że kiedy owa stopa zwrotu zrówna się ze średnim wzrostem gospodarczym (r=g), inwestycje kapitałowe przestają się opłacać i dalsza akumulacja kapitału fizycznego staje się niemożliwa. Kapitał fizyczny, tak jak wcześniej ziemia, przestaje mieć znaczenie jako główny środek produkcji. Decydujące stają się umożliwiające wzrost wydajności innowacje i zdolny do ich dokonywania i wdrożenia kapitał ludzki. A jego nie tylko nie da się, jak kapitału fizycznego, zakumulować, ale nawet kupić, jak ziemię, na własność. W innowacje trzeba zainwestować, za każdym razem od początku, bo chociaż pieniądz faktycznie rodzi pieniądz, to jednak jedne innowacje nie kreują automatycznie i bezkosztowo kolejnych innowacji. Za kapitał ludzki zaś, wiedzę, umiejętności i kompetencje pracowników, trzeba zapłacić. Już w tej chwili innowacje odpowiadają za połowę całego światowego wzrostu gospodarczego i udział ten w przyszłości może wyłącznie rosnąć. Narody się bowiem bogacą nie tylko oszczędnością i pracą, ale i zdolnościami i pomysłami. Tym bardziej po ustabilizowaniu się światowej populacji, co drastycznie ograniczy podaż „pracy”, a zatem i podniesie jej cenę. Tempo wzrostu g, tak jak obstawia to, ale ponownie w żaden sposób tego nie uzasadniając, Piketty, znacząco zmaleje, ale stopa zwrotu r zmaleje jeszcze szybciej.

W konsekwencji głównym środkiem produkcji staną się wiedza i umiejętności. Wynagrodzenia za pracę, początkowo oczywiście pracowników najwyżej wykwalifikowanych i najbardziej kompetentnych, już zaczynają rosnąć, co zauważył także Piketty, nazywając to zjawisko pojawieniem się „superkadr”. Jednak, zamiast wyrazić zadowolenie z tego faktu, autor „Kapitału” znów pogrążył się w czarnej rozpaczy. Bo wszak, skoro zarobki najlepszych pracowników już rosną, a tych gorszych jeżeli nawet, to wolniej, to przyczynia się to do kolejnego wzrostu szatana „nierówności”.

W miarę jednak dalszego spadku r, w warunkach stabilizacji demograficznej, udział płac w produkcie, nawet w przypadku gorzej wykwalifikowanych pracowników, nieuchronnie wzrośnie, a udział kapitału równie nieuchronnie zmaleje. Już teraz oprocentowanie najpewniejszych papierów wartościowych zbliża się do zera, lub nawet spada poniżej tego poziomu. Za sto, dwieście lat, bardziej opłacalne będzie wykonywanie zawodu śmieciarza, niż życie jako znienawidzony przez pikettystów rentier. Kapitału fizycznego w XXI, a już na pewno w XXII wieku będzie tak wiele, że będzie on, jako źródło dochodu, praktycznie bezwartościowy.

Ignorowanie opisanych zależności, pomiędzy wzrostem gospodarczym, stopami procentowymi i wzrostem demograficznym, traktowanie ich, jako wielkości całkowicie od siebie niezależnych, co Piketty w swojej pracy uczynił, jest tym właśnie błędem pikettyzmu, który nie tylko w stu procentach unieważnia jego diagnozy, ale też, przez snucie takich chybionych prognoz, całkowicie intelektualnie to środowisko dyskwalifikuje.

Thomas Piketty

„Kapitał w XXI wieku”

Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2015

Niniejsza recenzja została opublikowana w 1451-1452 numerze „Najwyższego Czasu”

To ich historia temu winna, że nasza będzie całkiem inna

Pewnego rodzaju sławę zdobyła w Polsce ostatnio twórczość znanego publicysty pisowskich polskojęzycznych mediów, Piotra Zychowicza. Dokonuje on swoistej „dekonstrukcji” polskich mitów narodowych, usiłując dowieść, że wbrew wygórowanemu, jego zdaniem, mniemaniu o sobie i swojej historii, Polacy i ich przywódcy, w kluczowych momentach historycznych okazywali się nie mężnymi żołnierzami, zdolnymi generałami i roztropnymi mężami stanu, tylko małostkowymi, tchórzliwymi pętakami, drobnymi cwaniakami, wielkimi zdrajcami i patologicznymi szujami, a zatem w pełni na nieszczęścia, które na nich spadły w XX wieku sobie zasłużyli, skoro, jak to ujął jeden z przedstawicieli tej samej szkoły – walczyli o własne zniewolenie. O ile w pierwszej swojej publikacji „Pakt Ribbentropp-Beck” wytykał Zychowicz Polakom, że nie chcieli pokochać Hitlera i mieli coś przeciwko niemieckiemu butowi na swoim karku, tak w obecnej „Pakt Piłsudski – Lenin” łaja Zychowicz Polskę za brak miłości do buta rosyjskiego (nie mylić z sowieckim). Przedmiotem huraganowej krytyki stają się w „PPL” już nie jakiś tam minister Beck, tylko powszechnie w Polsce, czyli nie w PIS, czczeni ojcowie polskiej niepodległości – Piłsudski, Dmowski i Witos. Polska międzywojenna jak się w interpretacji Zychowicza okazuje, nie tylko podle i haniebnie skończyła, ale i równie pokracznie i nieprawo zaczynała, w pełni zatem zasłużyła na swój los.

W swojej najnowszej publikacji Zychowicz powiela jednak dokładnie wszystkie te błędy, które znalazły się w „Pakcie Ribbentropp-Beck”, a które wywracają całą wymowę zamieszczonych w nich wywodów do góry nogami. Najważniejszy z nich to mniemanie Zychowicza, że jest on mądrzejszy i bardziej dalekowzroczny niż wszyscy opisywani przez niego politycy i przywódcy, czy byliby to Beck, Rydz-Śmigły i Mościcki w „PRB”, czy Piłsudski, Dmowski i Witos w „PPL” Z tego głównego ogólnego błędu wynikają błędy szczegółowe, które w miarę omawiania i obalania kolejnych tez Zychowicza, będziemy wytykać.

Teza I. Twierdzi Zychowicz, że jesienią 1919 roku miała Polska niepowtarzalną okazję, aby zając Moskwę obalić reżim bolszewicki i tym samym oszczędzić sobie i światu przyszłych okropności komunizmu, a przy okazji również nazizmu, który bez komunizmu by przecież nie zaistniał. Twierdzi dalej Zychowicz, że czerwoni byli bardzo słabi, ich rządy powszechnie znienawidzone i armie polskie w marszu na wschód nie napotkałyby poważniejszego oporu. Pozornie tak argumentacja ma ręce i nogi. Niestety tylko pozornie. Po pierwsze armia Napoleona w 1812 też miała znaczną przewagę nad wojskami rosyjskimi, również zajęła Moskwę, a cała wojna zakończyła się jej klęską. W 1941 roku rządy bolszewików było może nawet bardziej znienawidzone niż w roku 1919, a wojnę z Niemcami i tak zdołali oni wygrać. W 1610 roku Polacy też zajęli Moskwę, udało im się obalić ówczesny rosyjski reżim, ale na dłuższa metę nic to nie zmieniło. Dlaczego w 1919 roku miałoby być inaczej? W miarę przesuwania się na wschód, wojska polskie słabłyby, rozciągnięte na ogromnych rosyjskich przestrzeniach, czerwoni zapewne cofaliby się unikając bitew, a potem nadeszłaby zima… Załóżmy jednak, że Piłsudskiemu udałoby się w 1919 roku zająć Moskwę. Niestety nic kompletnie by to nie dało, choćby z tego powodu, że głównym bastionem bolszewików był wówczas absolutnie nieosiągalny dla wojsk Piłsudskiego Piotrogród, do którego w ostateczności rząd Lenina by się wycofał. Co gorsza, głębokie wtargnięcie Polaków w głąb Rosji etnicznej, pozwoliłoby czerwonym na zagranie kartą wielkoruskiego szowinizmu i zaapelować, cóż z tego, że koniunkturalnie i cynicznie, skoro skutecznie, o „zjednoczenie wszystkich rosyjskich sił w obliczu polskiego zagrożenia”. Zrobił to skutecznie Stalin w 1941 roku, dlaczego nie miałby uczynić tego Lenin w 1919? Wtedy przeciwko Polsce wystąpiliby zgodnie i czerwoni i biali, a cała ekspedycja zakończyłaby się zagładą polskich wojsk i w konsekwencji samej Polski. W końcu sam Zychowicz przyznaje, że nacjonalizm zawsze był faktycznym sprzymierzeńcem bolszewików. Dlaczegóż nacjonalizm wielkoruski miałby być wyjątkiem?

Teza II stanowi wariant tezy I. Według niej, Piłsudski nie musiał jednak wcale maszerować na Moskwę (cóż za ulga!), wystarczyłoby, że ułatwiłby tę czynność wojskom „białych”, konkretnie Denikinowi, a owi biali sami rozprawiliby się z czerwoną zarazą, oszczędzając sobie i światu przyszłych okropności komunizmu, a przy okazji również nazizmu, który bez komunizmu by przecież nie zaistniał. Teza II jest już bardziej trzeźwa od tezy I, chociaż i w tym przypadku Zychowicz niesłychanie ułatwia sobie zadanie zapewniając, że czerwoni byli bardzo słabi, ich rządy powszechnie znienawidzone… etc. Tymczasem wystarczy zauważyć, że, nawet jeżeli Zychowicz nie przesadza (a przesadza) biali okazali się być jeszcze słabsi, skoro przegrali w końcu z czerwonymi na wszystkich frontach. Czy faktycznie losy świata mogły zawisnąć do tego, czy kilka tysięcy polskich żołnierzy zajmie, czy też nie zajmie taką metropolię jak Mozyrz? W historii, gdzie o wyniku zmagań decyduje zwykle różnica potencjałów walczących stron, takie chwile bifurkacji zdarzają się niesłychanie rzadko. Załóżmy jednak, że Zychowicz ma rację, w rosyjskiej wojnie domowej szale były niesłychanie wyrównane (chociaż np. Richard Pipes twierdzi co innego) i decyzja Piłsudskiego o zajęciu Mozyrza mogła być tą ostatnią słomką, która złamałaby kark czerwonego wielbłąda. Rosja zostałaby biała, rządzona prawdopodobnie przez jakiś wojskowy reżim z Denikinem, czy Kołczakiem na czele. Bez wątpienia taka Rosja autokratyczna byłaby znacznie sympatyczniejsza i nieporównanie mniej toksyczna niż czerwona Rosja Lenina i Stalina.

Dlaczego zatem Polska nie uczyniła tego oczywistego ruchu? Dlaczego nie tylko nie dołożyła swojej słomki, ale nawet, jak można podejrzewać i o czym Zychowicz z lubością się rozpisuje, skrycie poparła reżim Lenina? Symptomatyczne, chociaż wcale nie zaskakujące, jest to, że chociaż powody podjęcia przez polskie przywództwo takich decyzji są powszechnie znane i wielokrotnie opisywane, chociaż dość rzetelnie relacjonuje je sam Zychowicz, to jednak z jakimś dziwnym uporem nie chce ich przyjąć do wiadomości. A powód polskiej niechęci do białych jest przecież bardzo prosty. Rosja „biała”, byłaby dla Polski znacznie gorszym sąsiadem, niż Rosja „czerwona”. Po pierwsze, jeżeli w ogóle była skłonna zgodzić się na istnienie niepodległej Polski, to wyłącznie w granicach dawnego Królestwa Kongresowego, czyli nie tylko bez Lwowa i Wilna, ale nawet bez Białegostoku. I nie wynikało to, wbrew zapewnieniom Zychowicza, z jakichś antypolskich fobii i uprzedzeń Denikina, czy osób z jego otoczenia, tylko było podstawowym kanonem polityki białych „Ani piędzi ziemi rosyjskiej” (czyli także litewskiej, białoruskiej, ukraińskiej, etc). Warto też zauważyć, że jeżeli biali tak stawiali sprawę w momencie zażartej walki, kiedy ważyły się ich i całej Rosji losy, to tym bardziej ich postawa uległaby usztywnieniu po ewentualnym zwycięstwie, kiedy zapewne maksimum łaski jakie mogliby okazać Polakom, byłby jakiś rodzaj polskiej, nadal terytorialnie ograniczonej do Kongresówki, autonomii w obrębie rosyjskiego imperium, czyli powrót do stanu sprzed roku 1864, w wersji superoptymistycznej sprzed roku 1831. Nic dziwnego, że Polacy nie mogli być taką perspektywą zachwyceni. Jak widać Zychowicz nadal, tak samo jak to czynił w „PRB”, ignoruje ewidentne, fundamentalne sprzeczności interesów stron, którym post factum nakazuje zawarcie partnerstwa i ścisłego sojuszu. I tak samo powtarza Zychowicz drugi swój błąd. W swojej krytyce poprzedniej jego publikacji, niżej podpisany radził mu, aby zapoznał się z kluczową dla zrozumienia polityki polskiej zarówno w 1939, jak i w 1919/1920 roku pozycji „Stulecie chaosu” Witolda Orłowskiego. W „PPL” Zychowicz dowodzi, że nie skorzystał z tej porady. Inaczej zdałby sobie sprawę, że Rosja biała tym się jeszcze różniła od czerwonej, że nie tylko nie chciała uznać istnienia samodzielnej Polski w jakichś sensownych granicach, ale i miałaby, przy założeniu swojego zwycięstwa w wojnie domowej, siły i środki, aby te swoje roszczenia wyegzekwować. Wg obliczeń prof. Orłowskiego, przed wybuchem I wojny światowej potencjał rosyjski (gospodarczy, naukowy, demograficzny, militarny, etc) przewyższał hipotetyczny potencjał Polski, gdyby wtedy istniała, mniej więcej siedem razy. Dla porównania, dzisiaj ta różnica jest mniej niż trzykrotna. Oczywiście przegrana wojna i bolszewicki przewrót nieco ten potencjał nadwątliły, ale nie należy przeszacowywać tej straty. Potencjał państwa jest czymś, co się bardzo powoli i mozolnie buduje, ale też i powoli traci. Niemcy, w 1914 roku, jeżeli nie najbogatszy, to z pewnością najbardziej rozwinięty naukowo i technologicznie zaawansowany kraj na świecie, poniosły klęskę w I wojnie, przeżyły rewolucję, wielki kryzys, a i tak pokolenie później znów mogły prowadzić wojnę z całym światem. Poniosły ponowną klęskę, zostały totalnie spustoszone, okupowane i podzielone, ale znów pokolenie później były najbogatszym krajem w Europie, a i dziś przewodzą na kontynencie gospodarczo i politycznie. Potencjał bowiem jedynie w niewielkiej części ma charakter infrastrukturalny, czyli obejmuje  fabryki, drogi, linie kolejowe, etc, a w większości zależy po prostu od ludzi, ich wiedzy, umiejętności, motywacji, a przed wszystkim sposobu organizacji ich pracy. Dopóki ta składowa istnieje, jest w stanie szybko i sprawnie uzupełnić wszelkie, dowolnie duże ubytki w potencjale infrastrukturalnym. Wbrew zatem nierealistycznym zapewnieniom Zychowicza, potęga Rosji pod rządami jakiegoś generała – regenta zostałaby odbudowana nawet jeszcze szybciej, niż potęga niemiecka, albo japońska po II wojnie św, bo przed I wojną Rosja znajdowała się w okresie transformacji w nowoczesny kraj przemysłowy i po likwidacji przeżytków feudalizmu i uwolnieniu tym samym ukrytych rezerw, rozwijała się bardzo szybko. Ten rozwój byłby po zwycięstwie białych kontynuowany, w końcu nawet komunistyczny NEP, mimo że odbywał się w warunkach prawnych dalekich od optymalnych i trwał krótko, zanotował imponujący wzrost. Oczywiście, wbrew opinii niektórych entuzjastów, Rosja nie zdystansowałaby USA i Wlk Brytanii stając się najpotężniejszym mocarstwem na planecie, ale na Polskę i tak by wystarczyło. Tym bardziej, że w tym sporze, zarówno Zachód, jak i oczywiście Niemcy byłyby po stronie Rosji. Skoro, jak zauważa sam autor „PPL”, skoro, choć z trudem, to potrafili się oni dogadać z Rosją czerwoną, to tym bardziej, znacznie łatwiej, szybciej i z większym sukcesem, dogadaliby się z Rosją białą. Polska, która by skutecznie pomogła Denikinowi pokonać bolszewików, nie tylko byłaby terytorialnie znacznie szczuplejsza niż II RP, ale i nie przetrwałaby, jako samodzielny byt polityczny zapewne nawet do końca lat 20, znów ulegając rozbiorowi pomiędzy białą Rosję i Niemcy weimarskie Jedyną różnicą w porównaniu ze stanem sprzed I wojny byłby nieco większy zakres autonomii, zarówno rzeczowy (zapewne polski pozostałby drugim obok rosyjskiego językiem urzędowym), jak i po włączeniu do nowej kongresówki dawnej zachodniej Galicji z Krakowem (bo wschodnia z Lwowem zostałaby oczywiście włączona wprost do Rosji), a w najbardziej optymistycznej wersji, także Wielkopolski z Poznaniem, terytorialny.

Zaskakujące, że Zychowicz, co trzeba mu przyznać, przewidziawszy i taką ewentualność, nie ma jednak nic przeciwko niej, argumentując, że i tak byłby to lepszy wariant, niż II wojna światowa i podporządkowanie Polski ZSRR po 1944 roku. Że Polska nie byłaby zniszczona, a Polacy nie ponieśli takich ofiar jak to się stało w rzeczywistości znanej nam z historii. Nie negując tutaj jego racji, zauważmy jednak, że taki stan, czyli Polska, jako niewielka „kongresówka” – autonomiczna prowincja Rosji, byłby …stały i istniałby i dzisiaj, dopóki istniałaby silna Rosja, a przecież właśnie w scenariuszu Zychowicza by istniała.  Tyle bowiem Polsce byliby w stanie realnie zaoferować biali.

A czerwoni? Sam Zychowicz przecież wprost pisze, że oddaliby wszystko i zgodzili na cokolwiek, aby tylko utrzymać się u władzy w Rosji. Zatem byli oni partnerem dla nas dużo wygodniejszym. Ale oprócz tej widocznej dla każdego, poza Zychowiczem, zalety była i inna, nie tak eksponowana. Podstawowym zajęciem bolszewików stało się bowiem systematyczne niszczenie i podkopywanie rosyjskiego potencjału. Wystarczy się zastanowić, jak wyglądałaby Rosja, gdyby np. Sikorski kontynuował tam budowę samolotów i śmigłowców. Co by w systemie wolnorynkowym osiągnęli Polikarpow, Mikojan, Kurczatow, czy Korolew. Tymczasem, w ciągu raptem trzech pokoleń bolszewicy zamienili światowe mocarstwo i potencjalnie jeden z najlepiej rozwiniętych krajów świata, w rozpadającą się i obsuwającą w gospodarczą przepaść „stację benzynową udającą państwo”. Z siedmiokrotnej przewagi nad Polską w roku 1913, została Rosji niespełna trzykrotna i stale malejąca przewaga sto lat później. Byłoby swoistą ironią losu, gdyby ostateczna implozja i zapaść moskiewskiego imperium nastąpiła w stulecie przewrotu bolszewickiego w 2017 roku, lub na stulecie decyzji Piłsudskiego o pozostawieniu Denikena na lodzie w 2019. Bo obchodów stu lat traktatu ryskiego, to Kreml już raczej nie doczeka.

Oczywiście, co stanowi swoistą idee fixe Zychowicza, bolszewicy traktowali Rosję, jedynie jako przystanek przed podbojem całego świata, w tym także Polski. Jednak przecież patrząc z perspektywy historycznej, pomimo totalnej mobilizacji wszystkich pozostałych jeszcze po dawnej Rosji zasobów i stworzenia niesłychanie dla siebie korzystnej międzynarodowej sytuacji politycznej, podbój, nie tylko świata, ale nawet samej Europy, komunistom się nie udał i ze względu na ich skrajnie nieudolne i destrukcyjne rządy udać się nie mógł. Niemniej, nad czym Zychowicz słusznie boleje, wśród przejściowych ich ofiar znalazła się i Polska. Należy jednak zauważyć, że po pierwsze, mimo wszystko to przejście przez Morze Czerwone odbyło się w Polsce, w porównaniu z Rosją, mało boleśnie. Ofiary komunistów w Polsce mogą być liczone na tysiące. W Rosji – na miliony. Po drugie, Polska dostała się do strefy bolszewickiej nie dzięki jakiemuś nadzwyczajnemu wysiłkowi samych bolszewików, ale w wyniku najazdu i agresji niemieckiej, o której Zychowicz w ogóle nie wspomina tym razem ani słowa. Tymczasem nie byłoby ani 17 września, ani 22 lipca, gdyby wcześniej nie było 1 września. Przed samą tylko agresją ZSRR, Polska dałaby radę się obronić.

Rozbiory Polski w XVIII wieku zostały dokonane przez dwóch głównych zaborców (przypadkowego udziału Austrii nie liczymy) i w XX wieku nadal pozostawali oni naszymi śmiertelnymi wrogami. Rok 1918 i odzyskanie niepodległości było możliwe wyłącznie dlatego, że obaj oni po klęskach wojennych przejściowo osłabli. Rychło jednak mogłoby się to okazać epizodem bez historycznego znaczenia, gdyby tylko Rosja i zdominowane przez Prusy Niemcy, wróciły do sił, co w normalnych warunkach nie zajęłoby im więcej niż kilka, lub co najwyżej kilkanaście, jeżeli się uwzględni Wielki Kryzys, lat. Ratując rządy bolszewików, Piłsudski wyeliminował jednak Rosję, jako realnego wroga Polski …na stałe. Okres PRLu zaś był ceną, jaką Polska zapłaciła za trwałe zlikwidowanie drugiego po Rosji, a historycznie rzecz biorąc pierwszego, wroga – Prusy. Ceną, patrząc na to, gdzie dziś znajduje się Rosja (w ostatecznej agonii), i Prusy (nigdzie), w sumie niewygórowaną. Trudno oczekiwać, że kraj w 1913 roku nieistniejący nawet na mapach, zdoła pokonać i doszczętnie zniszczyć dwóch wielokrotnie od siebie, każdy z osobna silniejszych wrogów, nie doznając przy tym w ogóle żadnych strat.

Głównym jednak celem ataku Zychowicza nie jest rok 1919, ale rok 1920 i traktat ryski. Odniesienie przez Polskę dubeltowego zwycięstwa nad bolszewikami pod Warszawą i nad Niemnem, zamiast restytucji granic przedrozbiorowych, a nawet znacznie w stosunku do nich poszerzonych, skoro Zychowicz wspomina o Kijowie i Smoleńsku, miastach przed rokiem 1772 do Rzeczpospolitej nie należących, przyniosło, to teza nr 3, „koszmarną katastrofę”, czy wręcz „zdradę” w postaci endeckiego „państwa narodowego”, które Zychowicz traktuje z nieukrywaną pogardą i nienawiścią. O ile przy tezach nr 1 i 2 można było personalnie wskazać Piłsudskiego, jako głównego winnego, to tu już winnym „zdrady” jest praktycznie całe ówczesne społeczeństwo polskie, z pewnymi niewielkimi wyjątkami o których później.

Podobnie jak było w przypadku „PRB”, Zychowicz nie zastanawia się, dlaczego tacy ludzie, jak Piłsudski, Dmowski, czy Witos, żyjący wtedy w Polsce, a zatem znający temat o wiele lepiej od niego i o czym świadczą ich życiorysy, o wiele od Zychowicza bardziej biegli w sztuce polityki, nie chcieli jakoś realizować zychowiczowskiego programu „polskiego imperium”, mimo że pobici bolszewicy nie byliby w stanie im tego uniemożliwić? Dlaczego sam Piłsudski porzucił swoje „federalistyczne” idee i de facto realizował program swoich endeckich przeciwników, zarówno w roku 1920, jak i po roku 1926?

Skrajnie personalistyczne traktowanie polityki przez Zychowicza, każe mu w tej wolcie widzieć głupotę, tchórzostwo, nieudolność, czy wręcz zdradę. Podczas gdy rozwiązanie znów jest dużo prostsze niż to się mu wydaje. Piłsudski i w ogóle Polacy ówcześni, zbudowali Polskę „narodową”, czy wręcz „ludową”, bo tylko taką Polskę można było w ówczesnych warunkach, zarówno wewnętrznych, jak i europejskich, zbudować. Odtworzenie Rzeczpospolitej z 1772 roku nie było już możliwe, nawet gdyby żadne ościenne mocarstwo w tym nie przeszkadzało. Nie wchodzi się dwa razy do tej samej rzeki. Przedrozbiorowa Rzeczpospolita była państwem patrząc dzisiejszymi kategoriami, wielonarodowym, tymczasem wiek XIX w zachodniej Europie i wiek XX we wschodniej były wiekami nacjonalizmów, które ówczesne państwa wielonarodowe skazywały na zagładę. Ledwo dwa lata przed rokiem 1920 rozpadło się największe europejskie państwo wielonarodowe – Austro-Węgry. Na jego gruzach powstały dwa inne – Czechosłowacja i Jugosławia, ale i one rozszarpane przez nacjonalizmy w trakcie II wojny św, zostały wprawdzie na nowo połączone przez gotowych stosować w tym celu najbardziej drastyczne środki komunistów, i tak rozpadły się ponownie i ostatecznie, kiedy tylko komunistyczna presja zelżała. Zychowicz wygodnie dla siebie nie zauważa tych przykładów, wspomina natomiast o Wlk Brytanii, znów pomijając fakt, że i ona w wyniku opisanych procesów straciła właśnie w tym okresie Irlandię. Autor „PPL” na nacjonalizmy, w tym polski, się oczywiście zżyma i nimi oburza, ale w realiach początku XX wieku nie wystarczyło się nadąć i zatupać, aby owe nastroje zniknęły. Należało za to brać je pod uwagę w politycznych kalkulacjach. Nawet gdyby Rzeczpospolita uniknęła rozbiorów, to na początku XX wieku przeżywałaby nie mniejszy kryzys „narodowościowy” niż ówczesne Austro-Węgry i gdyby, inaczej niż monarchia naddunajska, uniknęła nawet rozpadu, to i tak wyglądałaby zupełnie inaczej niż w wieku XVIII i oczywiście zupełnie inaczej, niż to sobie Zychowicz wyobraża. Odtwarzanie jej kształtu terytorialnego w roku 1920 utworzyłoby zaś drugą Jugosławię, w przeciwieństwie do tej pierwszej dodatkowo narażoną na podszczuwanie wewnętrznych napięć narodowościowych przez Niemcy i Rosję, białą, czy czerwoną. W jaki sposób Zychowicz wyobraża sobie zabezpieczenie takiego państwa choćby nawet przed polskim triumfalizmem i próbami polszczenia na siłę Ukraińców, Białorusinów, czy „Żmudzinów” jak Zychowicz nazywa Litwinów, co prawem reakcji wywołałoby potężne i niemożliwe do okiełznania, bez sięgania po środki totalitarne, ruchy odśrodkowe – nie wiadomo. Jak ze wschodnioeuropejskimi nacjonalizmami walczyli komuniści – to z kolei wiadomo bardzo dobrze. A i tak pomimo stosowania metod, w jako tako praworządnym państwie absolutnie nieosiągalnych, nie udało się im nacjonalizmów zdławić. A i biała Rosja miałaby z nimi sporo problemów, ale miałaby tu też dwie dodatkowe przewagi, których Polska była pozbawiona. Po pierwsze byłaby od Polski znacznie silniejsza, o drugiej zaś przewadze opowiemy zaraz szerzej.

Naród jest tworzony przez państwo. Niby jest to truizm, ale jakże często się o tym nie pamięta. W przypadku, kiedy naród swoje państwo utraci, jak Polacy w XVIII wieku, naród istnieje jeszcze prawem bezwładu przez 1-2 pokolenia (świetnie ten proces zilustrował przy okazji opisywania upadku Rzymu Peter Heather), a potem zanika i on. Może jeszcze istnieć, jako idea, wspomnienie utrzymujące się siła bezwładu, ale nie przynosi już to rzeczywistych skutków politycznych. Polacy w 1918 roku znajdowali się właśnie na tym etapie. Nie istniał już „naród” szlachecki, który konstytuował przedrozbiorową Rzeczpospolitą, a nowy polski naród należało dopiero stworzyć, z czego już wcześniej zdawała sobie sprawę endecja, a co, jak widać po zmianach w jego polityce, błyskawicznie zrozumiał też Piłsudski. Nowo powstałe państwo polskie, ideowo i symbolicznie, odwoływało się oczywiście do Rzeczpospolitej przedrozbiorowej, ale w sferze polityki realnej musiało się kształtować zupełnie na nowo, terytorialnie obejmując tylko tą populację, która potencjalnie mogłaby się nowymi, narodowymi i „ludowymi”, bo innych być nie mogło, Polakami stać. Dlatego też owa nowa Polska musiała wykluczyć, nie tylko grupy wchodzące, co prawda, niegdyś w skład I RP, ale nie związane z ideą polskości kulturowo i językowo, jak Białorusini, Ukraińcy i Litwini, ale także liczne wschodnioeuropejskie społeczności, które przez fakt używania przez nie dialektów języka polskiego, są przez Zychowicza uważane za Polaków, i których porzucenie przez II RP uważa on konsekwentnie za „zdradę”. Przypomnieć jednak należy, że nie sam tylko język tworzy naród, inaczej nie byłoby Australijczyków, Amerykanów, czy nawet Irlandczyków, a wschodniopruscy Mazurzy w plebiscycie 1920 roku – kolejny dobry przykład wygodnie przemilczany przez Zychowicza- masowo wybraliby Polskę. Weszły natomiast w skład II RP fragmenty Śląska, które przedrozbiorowa Rzeczpospolita utraciła w XIV wieku, właściwie jeszcze nawet przed swoim powstaniem, czyli przed nastaniem Jagiellonów.

Dla nas, żyjących w XXI wieku, rok 1914 i 1919 to zupełnie inna epoka, bo opisują te lata dwa różne rozdziały w podręcznikach, albo nawet dwa różne podręczniki. Jednak dla ludzi wtedy żyjących, upłynęło między tymi datami ledwo pięć lat. W 1914 roku w Warszawie rozentuzjazmowane tłumy rzucały kwiaty i oklaskiwały żołnierzy rosyjskich jadących na front, traktując ich, jako „swoich”. A legionistów Piłsudskiego, idących we własnym mniemaniu „wyzwalać” Polskę z rosyjskiego jarzma, witały obelgi i zatrzaskiwane okiennice. Obecna historyczna poprawność zauważa łaskawie, że Polacy w Galicji mieli pełne narodowe swobody i byli w rewanżu całkowicie lojalni wobec rządu wiedeńskiego. Jednak tego, że niewiele mniej entuzjastycznie wobec rządu petersburskiego nastawienie byli Polacy z Kongresówki, nie mówiąc już o mieszkańcach terenów położonych dalej na wschód – Kresów, woli się zwykle nie pamiętać. Najmniej lojalni wobec zaborcy byli zaś paradoksalnie mieszkańcy praworządnej i najbardziej z ziem polskich „zokcydentalizowanej” Wielkopolski, bo w ich przypadku presja germanizacyjna pozostawała bardzo silna. O ile np. w armiach austriackiej i rosyjskiej Polacy mogli, nie wyrzekając się swoich etnicznych korzeni, robić swobodnie kariery dochodząc nawet do rang generalskich, o tyle w armii pruskiej z reguły, o ile nie zniemczyli się doszczętnie, nie awansowali powyżej poziomu porucznika. Ale i tak w czasie I wojny światowej, Gwardia Pruska, elitarny oddział, do którego żołnierzy dobierano bardzo starannie, w jednej czwartej składała się z Polaków właśnie. Po prostu – państwo, o ile zapewnia minimalny poziom praworządności, nie wtrąca się do życia prywatnego i umożliwia wzrost zamożności –  stwarza i unifikuje naród. Także państwo zaborcze. Od kiedy po 1905 roku Rosja carska właściwie zaprzestała prób przymusowego rusyfikowania i pozwoliła na swobodne używanie języka polskiego, zachodzące w zaborze rosyjskim i wcześniej te same, co w Galicji, „lojalnościowe” procesy, jeszcze przyśpieszyły. Czy te ewidentnie w 1914 roku utożsamianie się z Rosją i traktowanie jej jako swojego państwa, w pięć lat później miałoby zniknąć bez śladu? O ile jeszcze ludność dawnej kongresówki, kraju, który do 1864 roku pewne funkcje państwa polskiego jednak zachował, miała poczucie pewnej odrębności od reszty carskich poddanych, to co z mieszkańcami terenów wschodnich, będących częścią Rosji nieprzerwanie od XVIII wieku? Już Napoleona w 1812 popierali oni bardzo powściągliwie, a co dopiero Piłsudskiego ponad sto lat później. Oczywiście, że Polakami w sensie XX wieku (czyli „endeckim”) oni nie byli i być nie mogli. Gdyby niżej podpisany wierzył w obiektywizm Zychowicza, to poleciłby mu do przeczytania …jego własną publikację. Bo wszak, nie kto inny, jak sam Zychowicz właśnie, opisuje życie na przedrewolucyjnych Kresach jako sielsko-anielską Arkadię z pielęgnującymi wszelkie możliwe cnoty publiczne i prywatne polskojęzycznymi ziemianami i uwielbiającymi i kochającymi swoich cnotliwych ziemian białorusko – czy ukraińskojęzycznymi włościanami. Niemniej nie potrafi Zychowicz wyjaśnić, dlaczego owi miłujący ziemian włościanie, przy pierwszej okazji, rzucili się na obiekty swojego afektu, by zapewne kochać ich jeszcze mocniej. I kochali. Siekierą, nożem, widłami, pochodnią kochali. Z samego opisu Zychowicza wynika, że tzw. „polski stan posiadania” na Wschodzie był społecznie bardzo niestabilny i był gwarantowany nie przez kogo innego, tylko przez carat. Jak tylko caratu zabrakło, ów „stan” natychmiast stanął w ogniu. Trudno nawet dziwić się „ziemianom”, że chcąc ratować swoje majątki, wobec zniknięcia ich dotychczasowego protektora i gwaranta, zwrócili się do protektora zastępczego, czyli do nowo powstałej Polski. Nie trzeba jednak tego ich sentymentu podzielać, bo przecież, co z samego Zychowicza wyraźnie wynika, nie chodziło im o żadną „Polskę”, tylko o majątki właśnie, po które ich pułki ruszały w pole na Podole. W razie powrotu Rosji „białej” bez problemu i wahania stanęliby po jej stronie, przeciwko ówcześnie realnie istniejącej „narodowej” i „ludowej” Polsce, bo jej przecież, tak samo jak Zychowicz, naprawdę nie znosili i była ona dla nich atrakcyjna wyłącznie jako alternatywa dla rządów bolszewickich.

I tu tkwi ostatni, ale być może najważniejszy powód, dla którego lepiej było Piłsudskiemu jednak poprzeć czerwonych. Bo tylko wtedy można było być pewnym, że lojalność świeżutkich obywateli, nowopowstałego, czyli bardzo efemerycznego (w 1920 roku nie miało nawet jeszcze dwóch lat!) państwa nie będzie wystawiona na próbę. I nie dotyczyło to tylko tzw. mniejszości, ale nawet dużych grup posługujących się językiem polskim i jego dialektami. A tak Austro-Węgier już nie było, dawnej Rosji też nie i innego wyjścia jak zostać Polakami („będziem Polakami” – to najkrótszy i proroczy program polityczny) ich byli poddani nie mieli. W tym kontekście szczególnie intrygujące jest opłakiwanie przez Zychowicza „porzuconych” za ryskim kordonem na pastwę bolszewików rzekomych „Polaków”. Dlaczego wiedząc już o postanowieniach pokojowych i mogąc uciec do II RP wraz z wycofującymi się polskimi wojskami zostali oni mimo wszystko w bolszewickiej satrapii? Czyżby wydawała im się ona bardziej atrakcyjna? Czy też może raczej liczyli oni ciągle na obalenie, względnie ucywilizowanie bolszewików i nastanie normalnej Rosji „białej”, którą to właśnie, a nie jakąś II RP uważali nadal za „swoje” państwo? Oczywiście koszmarnie się przeliczyli, niczym ci niemieccy żydzi, którzy jeszcze w drodze do komór Birkenau wychwalali zwycięstwa „swojego” Wehrmachtu nad Sowietami. Nie jest to jednak powód do twierdzeń, jakoby zostali oni przez Polskę (II RP) „zdradzeni”. Mieli wybór, wybrali, jak wybrali i ponieśli tego konsekwencje. II RP po traktacie ryskim nie była im nic winna.

II RP zaś w „ryskich” granicach kontynuowała rozpoczęty w 1916-1919 roku proces budowy nowoczesnego („endeckiego”) narodu. Ponownie należy zauważyć, że ów endecki program był realizowany głównie przez …piłsudczyków, (a po II wojnie także, chociaż jeszcze bardziej nieudolnie, przez komunistów). Wbrew wielu popularnym opiniom, nie był to proces nieudany. Mimo wielu popełnionych przez to państwo błędów i nacjonalistycznych szaleństw (ponownie zapytuję Zychowicza, jak mogłaby ich uniknąć jego postulowana „imperialna” Polska ze Smoleńskiem Kijowem i Kownem), kiedy we wrześniu 1939 roku przyszedł moment próby, „mniejszości” okazały się zaskakująco wobec tego państwa lojalne, a na pewno bardziej niż w roku 1919 i 1920. Tak, wiem, modne jest obecnie roztrząsanie „Zdrady na kresach”, ale należy na to spojrzeć inaczej. Zdumiewające jest nie to, że jakaś część Polaków z tzw. „mniejszości” przeszła na stronę wroga, ale to, że była to część tak mała. Mimo wszystko zdecydowana większość polskich Białorusinów, Żydów, a nawet większość Ukraińców pozostała lojalna wobec II RP. Nie było takich sytuacji jak w 1941 r w Jugosławii, gdzie nawet nie dywizje i korpusy, ale całe armie „rozpływały się” bez nawiązania jakiegokolwiek kontaktu bojowego z wojskami osi. Jedyną „mniejszością”, która poparła najeźdźców „en masse” byli Niemcy, choć i w tej Sodomie znalazło się całkiem wielu sprawiedliwych, jak książę Karol Habsburg, czy admirał Unrung. Zauważyć także należy, że nielojalni znaleźli się nie tylko wśród „mniejszości”, ale także wśród „rdzennych Polaków”, np. na Podhalu, gdzie do „Goralenvolku” i to pomimo faktu, że gest ten nie dawał absolutnie żadnych wymiernych korzyści natury materialnej, zapisało się ponad 15% mieszkańców. Dzisiaj wnuki i prawnuki „Goralenvolku”, nieprzypadkowo jak można mniemać, głosują masowo na PIS. Polityka „endecka” uważana przez Zychowicza za „zdradę”, okazała się jak najbardziej skuteczna, zwłaszcza, jeżeli wziąć pod uwagę bardzo krótki okres czasu, jaki miała do dyspozycji.

Po II wojnie światowej sytuacja się niejako powtórzyła, z tą jednak różnicą, że tym razem, nowy polski naród był już bardziej rzeczywisty i częściowo już uformowany, zatem mógł dokonać wielkiej translokacji ludnościowej w poprzek ponownie przesuniętej na zachód Polski, gdzie na nowym terytorium proces kształtowania się nowego narodu, choć opóźniony przez rządy komunistyczne, dobiega obecnie końca. I podobnie jak po traktacie ryskim, również po traktacie poczdamskim pozostały na wschód od nowej granicy zauważalne grupy polskojęzyczne, które jednak najwyraźniej za Polaków wcale się nie uważały i znów wybrały pozostanie w ZSRR, choć trzeba przyznać, że tym razem różnica nie była aż tak drastyczna. Dzisiaj ich potomkowie, ludzie już w pełni sowieccy, nie tylko udając Polaków usiłują w moskiewskim interesie skonfliktować Polskę z krajami, w których mieszkają, zwłaszcza z Litwą, ale i oglądają się za Putinem i jego „zielonymi ludzikami”, którzy by ich z obrzydliwej „gejropy” wyzwolili. Zaiste, urodzone i wychowane w Polsce dzieci imigrantów z Wietnamu są obecnie bardziej Polakami niż te litewskie endemity Homo sovieticusa.

Dzisiejszy kształt terytorialny Polski uważa, co prawda Zychowicz za „koszmarny”, czyli także neguje przynależność Śląska, Pomorza i Mazur do naszego kraju, ale de facto jest to kształt dla Polski bardzo zbliżony do optymalnego. „Piastowska” Polska może bowiem, korzystając z bliskich związków z bardziej rozwinięta częścią Europy, odbudować swój potencjał o wiele szybciej, niż mogłaby to czynić obciążona na bieżąco wschodnioeuropejskimi konfliktami narodowościowymi, a po jego utworzeniu ponownie przejąć odpowiedzialność za organizacje wschodniej Europy, kiedy tylko agonalne konwulsje Rosji dobiegną końca.

Czytając Zychowicza, autor niniejszego eseju, odniósł początkowo wrażenie, że za głównego, najważniejszego i na dobra sprawę jedynego wroga Polski uważa on, wbrew wszelkim rozsądnym argumentom, bolszewików. Że dowolna historyczna alternatywa, także ta, w której Polski w jakimkolwiek kształcie w ogóle nie ma aż do dzisiaj, wydaje mu się od rzeczywistej historii lepsza. Nawet rządy Hitlera nad środkową i wschodnią Europą miałyby być dla niego bardziej atrakcyjne. Raziła, co prawda całkowita „dojutrkowość” takiego rozumowania, dojutrkowość, zrozumiała może u Józefa Mackiewicza, który oglądał komunizm u szczytu jego potęgi i rozpacz z tego powodu zmąciła mu rozum i pozbawiła nadziei, ale będąca kompletną aberracją u kogoś urodzonego w 1980 roku, który PRL może znać tylko z opowiadań rodziców. Jak każde monstrualne zło, rządy bolszewików miały charakter przejściowy i tymczasowy i na dłuższa metę wygrali ci, którzy tak je właśnie potraktowali. Pogląd Zychowicza zatem, chociaż ewidentnie błędny, byłby jednak jakoś tam możliwy do zrozumienia, choć nie do podzielenia. Z tego punktu widzenia, rzeczywiście chęć wyrwania jak największej populacji spod rządów sowieckiego Mordoru, wyrwania bez oglądania się na jakieś kwestie narodowe, państwowe, strategiczne, społeczne i gospodarcze, cechuje pewna wewnętrzna logika.

Tylko, że po uważniejszym wgłębieniu się w lekturę „PPL”, to opisane wyżej wrażenie znika całkowicie. Chociaż, jak wspomniano, Zychowicz deklaratywnie pomstuje na nacjonalizmy i traktuje je wszystkie, zresztą słusznie, jako naturalnych sprzymierzeńców bolszewii, chociaż wśród tych nacjonalizmów wymienia także nacjonalizm polski, to jednak i tak sam się demaskuje jako jego nieodrodny przedstawiciel, zarzucając Piłsudskiemu i Polsce „zdradę Polaków” nie tylko tych „porzuconych na pastwę” bolszewików, ale także tych, którzy trafili do krajów normalnych, Litwy kowieńskiej i Łotwy. Bo to w końcu, jak się okazuje, żadna dla „Polaków” różnica, skoro nie są oni w „Polsce”. Charakterystyczne, że o żadnej „zdradzie” i „porzuceniu na pastwę” nie ma u Zychowicza mowy w stosunku do Polaków z …Niemiec: Śląska, Piły, czy Prus Wschodnich, co w połączeniu z opisanym wyżej negowaniem przynależności do Polski Wrocławia, czy Szczecina jasno wskazuje na źródła zychowiczowskiej inspiracji.

W obu artykułach na ten temat, zarówno w „Pomniku Becka”, jak i w obecnej „Ich historii” niżej podpisany jeździ po Zychowiczu jak po łysej kobyle i nie zostawia na nim suchej nitki. Przyznać jednak musi, że obie książki Zychowicza (była jeszcze trzecia o powstaniu warszawskim, której nie omawialiśmy jednak, bo, inaczej niż PRB i PPL, jest ona obłąkana tylko w dwóch trzecich) zmusiły go do pewnej refleksji i myślenia, bez którego zapewne nigdy nie zauważyłby, co kryło się za pozornie dziwacznymi, niezrozumiałymi i wręcz samobójczymi meandrami polityki II RP. A, jak się okazuje krył się za nimi bardzo głęboki PLAN. Plan, który dzisiaj jest trudny do odtworzenia w szczegółach, ale jego główne zamysły są widoczne jak na dłoni. Co więcej, chociaż po lekturze „PRB” byłem przekonany, że TEN PLAN powstał gdzieś na początku lat 30 i dotyczył wyłącznie rozprawienia się rękami Zachodu i Sowietów z Prusami i zapewnienia tym samym Polsce stabilnego położenia geopolitycznego i ostatecznego przekreślenia zaborów, teraz jednak doszedłem do przekonania, że był on starszy i bardziej kompleksowy, obejmując też zniszczenie, również rękami Sowietów, także drugiego polskiego wroga – Rosji. Ta wiedza rozwiązuje też inna zagadkę związaną z TYM PLANEM – jego autorstwo. Poprzednio usiłował pilaster przypisać je w całości generałowi Wieniawie – Długoszowskiemu, teraz zaś jasne jest, że mógł być on, co najwyżej jego współautorem i jednym z wykonawców, główny zaś wkład musiał pochodzić od kogoś, kto nie tylko byłby bezwzględny, genialny i dalekowzroczny, ale musiał mieć też bardzo dobre rozeznanie w kwestii bolszewików, ich celów, aspiracji i możliwości, czyli tego co oni mogą zrobić z Rosją, kiedy nią zawładną. No po prostu nie mógł być nim nikt inny, jak sam Józef Piłsudski, który wyrasta tym samym nie tylko na wielkiego, ale i po prostu największego polskiego herosa w dziejach. My z niego wszyscy. Nieprzypadkowo zatem PIS usiłuje, również klawiaturą Zychowicza, na wszelkie sposoby zdeprecjonować i pomniejszyć zwycięstwo 1920 roku lansując alternatywnie kult klęski powstania warszawskiego, na co zwracali uwagę nawet właśni pisowscy propagandziści, nie rozumiejąc wcale, że nie jest to żaden przypadek, wypadek i pomyłka,  tylko celowa i zdeterminowana polityka.

Opuszczając teraz twardy grunt znanych faktów i wchodząc na bagno luźnych hipotez, zastanówmy się jeszcze, czy gra Piłsudskiego bolszewikami przeciwko Rosji i Prusom-Niemcom rzeczywiście zaczęła się dopiero w roku 1919? Czy nie sięgała ona roku 1917, a nawet, jak można by się spodziewać roku 1905? Czy przewrót bolszewicki w Piotrogrodzie rzeczywiście był inspirowany wyłącznie przez Niemcy, które przecież sprowokowały tym samym także własną zgubę? Kiedy dokładnie narodził się TEN PLAN i co szczegółowo zawierał? Ciekawe, czy kiedykolwiek się tego dowiemy.

Piotr Zychowicz

Pakt Piłsudski-Lenin, czyli jak Polacy uratowali bolszewizm i zmarnowali szanse na budowę imperium

Dom wydawniczy Rebis 2015

Czytaj także:

Pomnik Becka

Are You still an effective team?

Dzieciństwo i wczesna młodość autora niniejszego eseju przypadła na czasy bardzo ponure i bardzo szare. Lata 80 XX wieku są zwykle przedstawiane w podręcznikach historii, jako czas opresji, zadym, rozruchów, walki władzy z nielegalną opozycją, okres dynamiczny i ciekawy. Jest to jednak obraz z gruntu fałszywy. Dla przeciętnego nastolatka, były to czasy niewiarygodnie wręcz, z dzisiejszego punktu widzenia, nudne. Nuda ta pochodziła z przyczyn obiektywnych, jak brak internetu, telewizji satelitarnej, czy kablowej, komórek i innych dzisiaj powszechnych środków komunikacji, ale także z subiektywnych, wynikających z niewiarygodnie wręcz dokładnego odcięcia PRL i jego mieszkańców od świata. Nawet wakacyjny wyjazd do bratniej Czechosłowacji był wyprawą, którą trzeba było przygotowywać cały rok i wcale nie miało się gwarancji osiągnięcia sukcesu. W telewizji były dwa kanały, które z reguły żadnych w miarę świeżych programów, czy seriali ze zgniłego kosmopolitycznego Zachodu nie nadawały. Wreszcie filmy, będące ówczesnymi światowymi hitami, na ekrany prlowskich kin wchodziły z wieloletnim opóźnieniem. Mogły też nie wejść w ogóle, jeżeli tylko władza uznała, że „Polacy takiego kina sobie nie życzą”, wcale nie tylko z powodów geopolitycznych i „godzenia w sojusze” (jak kolejne „Bondy”), ale także np. z powodu „obrażania polskiego patriotyzmu”, czy jako „artystycznie bezwartościowe” (np. „startreki”).

W tej wszechogarniającej beznadziei, ludzie szukali jakichkolwiek bodźców, czegokolwiek odrobinkę bardziej fascynującego i bardziej kolorowego, niż oblepiająca wszystko szarzyzna. Wielkim powodzeniem cieszyły się „nauki astralne”, wywoływanie duchów, magiczne różdżki i wahadełka, polowanie na UFO, wszelkiego rodzaju duchy, zjawy i upiory. Kwitło też bardziej tradycyjne życie religijne, a frekwencja w kościołach była na poziomie obecnie niewyobrażalnym. Zainteresowaniem, również na poziomie dzisiaj w ogóle nie osiągalnym, cieszyły się też nauki ścisłe i przyrodnicze, oraz twórczość SF i fantasy. Niżej podpisany również w tych próbach mentalnej ucieczki od wszechobecnej tresury patriotycznej, którą władza fundowała swoim poddanym, w różnym stopniu uczestniczył. Szybko jednak odkrył, że ezoteryka, różdżki, wahadełka i UFO, to zwyczajna ściema, tradycyjna religia wtedy do niego nie przemówiła, natomiast zainteresowanie naukami ścisłymi i twórczością SF zostało mu do dzisiaj. I tej ostatniej chciałby autor poświęcić ten artykuł.

Jako zjawisko kulturowe, jest niestety SF bardzo nierówna. W literaturze powstały i powstają w tej dziedzinie dzieła najwyższych możliwych lotów. Niestety nie ma to jakoś przełożenia na kino. Filmy SF naprawdę wybitne, zapadające w pamięć i ponadczasowe, można policzyć na palcach jednej ręki. Drwala. O ile można jeszcze wskazać całkiem przyzwoite produkcje opowiadające o podróżach  czasie, z niezapomnianym „Powrotem do przyszłości” na czele, o tyle klasyczne, „kosmiczne” SF to jedna wielka porażka.

Doszło w końcu do tego, że nawet bardzo dobrych filmów z gatunku fantasy nakręcono już więcej klasycznego SF. Z braku laku do miana „kina SF” aspirowały filmy lepsze, czy gorsze, ale de facto należące do gatunku „horror”, jak „Alien”, czy „The Thing”, albo fantasy, jak „Gwiezdne Wojny”. Po niezapomnianych „Odysejach Kosmicznych”, nastąpiła niesamowita wręcz posucha. Tytuły, zapowiadane jako wielkie, przełomowe blockbustery, jak ostatnio „Avatar”, czy „Prometheus” okazywały się potężnymi rozczarowaniami. O filmach z założenia już tworzonych jako mniej ambitne, jak „Mission to Mars”, czy „Red Planet” to już w ogóle nie ma co wspominać.

Dlaczego tak się dzieje? O jednej z przyczyn, czyli niechęci inwestorów do podejmowania finansowego ryzyka w dziedzinie z definicji nowatorskiej, już kiedyś pisaliśmy. Ale są i inne. Kino i cała twórczość SF uchodziła do niedawna za coś niepoważnego, mało wartościowego, coś czym zajmują się osoby niedojrzałe intelektualnie i społecznie, czy wręcz opóźnione w rozwoju. Stąd też konsekwentnie ładowano co prawda kasę w efekty specjalne, ale scenariusz dostosowywano poziomem do owego mniemanego „targetu”. Targetu, w mniemaniu producentów będącego tuż tuż powyżej kompletnych analfabetów. Albo nawet i to nie. A ponieważ produkowano filmy dla kretynów, to i kretyni głównie je oglądali i chwalili, co z kolei umacniało producentów w mniemaniu, że słusznie czynią i kółko się zamykało. Tak było jeszcze całkiem do niedawna.

Przełom przyniosła, jak zwykle to bywa, technika filmowa. Niezbędne w kinie SF efekty specjalne staniały w końcu tak bardzo, że opłacalne stało się podejmowanie ryzyka rozszerzenia widowni poza tradycyjny niedorozwinięty „target”. Na pierwszy ogień poszły, chętniej zwykle eksperymentujące seriale. Od „Babylonu 5”, do „Battlestar Galactica” mieliśmy do czynienia z nieregularnym, bo zdarzały się i tragiczne remisje, ale stałym wzrostem poziomu, czemu niżej podpisany poświęcił już odrębny esej. Wreszcie owa poprawa, jak wszystko na to wskazuje, zaczęła się przelewać i do kina pełnoformatowego.

Zdarzyło mi się nie tak dawno obejrzeć dwa filmy, które zdają się potwierdzać tą tendencję. Nie są one przesadnie rozbuchane fabularnie czy wizualnie. Ich scenariusze jednak są, o co dotychczas nie można się było doprosić, spójne, logiczne i pozbawione ewidentnych głupot zarówno natury psychologicznej, jak i, co w twórczości SF powinno być normą, ale jak wiemy, wcale nie jest, naukowej. Czyni to te filmy zatem absolutnie pionierskimi w tym względzie.

Uwaga! W dalszej części eseju znajdują się szczegóły dotyczące treści oraz zakończenia omawianych utworów, czyli tzw. „spoilery”

Pierwszy z nich to „Pandorum”, film, co jest jeszcze jednym ewenementem, zrealizowany w …Niemczech. Wizualnie i koncepcyjnie nieco podobny do osławionego i wielokrotnie przechwalonego „Obcego”, ale oparty na zdecydowanie lepszym i bardziej wiarygodnym scenariuszu. Członkowie załogi międzygwiezdnego statku kolonizacyjnego wychodzą ze stanu hibernacji i zastają ów statek zdewastowanym i jak się wydaje, przez nikogo nie kierowanym. Ponieważ dodatkowo hibernacja wywołuje u odhibernowanych czasową amnezję, sami o sobie początkowo nie wiedzą kim są, jaka jest ich rola i co tu robią. Dane na temat historii lotu, do których próbują dotrzeć, znajdują się na niedostępnym dla nich mostku, a uzyskać dostęp do mostka mogą dopiero po naprawie zasilania i zrestartowaniu reaktora termojądrowego. Wokół wysiłków mających na celu osiągniecie powyższego skoncentrowana jest cała intryga. Informacje są przez scenarzystę dawkowane bardzo oszczędnie i być może właśnie dzięki temu unika on prezentowania ewidentnych, obrażających inteligencję i wiedzę widza, głupot. Nawet pochodzenie grasujących na pokładzie gwiazdolotu, pochodzących ewidentnie z innej, bo przynależnej do horroru, bajki, potworów ludożerców, zostaje jakoś tam, lepiej lub gorzej, wytłumaczone. Z okruchów zbieranych informacji i przebłysków wracającej pamięci, bohaterowie rekonstruują hipotetyczny przebieg lotu, przyczyny obecnej sytuacji, oraz swoją prawdziwą tożsamość, nie wszyscy bowiem z nich są tymi, którymi się nawet samymi sobie wydają. Film trzyma w napięciu i prowadzi do logicznej i wynikającej z przebiegu akcji, konkluzji. Oczywiście zdarzają się pewne potknięcia i niedociągnięcia, jak np. lądowanie na planecie całego gigantycznego statku międzygwiezdnego, nawet z samego ażurowego wyglądu, nie nadającego się do takich operacji, znacznie przesadzone jest także rzekome przeludnienie Ziemi, ale nie są to błędy nachalne i walące kułakiem między oczy, jak w „Prometheusie”, czy innym „Avatarze”. „Pandorum” jest dowodem na to, że da się zrobić przyzwoity, mądry i logicznie spójny film SF nawet przy stosunkowo niewysokim budżecie. Ale nawet „Pandorum” zostało zdeklasowane przez film po prostu, pod każdym względem, perfekcyjny. Począwszy od scenariusza, od którego każdy film powinien się zaczynać, poprzez przecudnej urody zdjęcia, po niesamowite pomysły scenograficzne, z których najbardziej zapada w pamięć kąpiel w przezroczystym (sic!!!) basenie zawieszonym nad ziemią na wysokości kilku …kilometrów (sic!!!) Czy należy się dziwić, ze ów najlepszy od czasów „Odysei kosmicznej” film SF został przez krytykę zdeprecjonowany lub w najlepszym przypadku przemilczany?

Chodzi oczywiście o „Oblivion”, w polskich kinach obecny jako „Niepamięć”. Film zaczyna się banalnie i aż do bólu stereotypowo. W wyniku inwazji Obcych i wojny z nimi, Ziemia została spustoszona i zniszczona bronią jądrową. Ocalałe resztki ludzkości wycofały się na Tytana i na krążący wokół Ziemi czworościenny habitat, zwany Tet. Na samej planecie zostały tylko nieliczne zespoły mające nadzorować „roboty rozbiórkowe”, czyli osuszanie za pomocą gigantycznych ssaw oceanów w celu pozyskania deuteru do reaktorów fuzyjnych. Bohaterami filmu są właśnie członkowie jednego z takich zespołów, grany przez Toma Cruise’a, Jack Harper, oraz jego towarzyszka, w każdym znaczeniu tego słowa, Victoria. Ich zadanie polega na konserwacji i doglądania latających dronów bojowych, które z kolei chronią instalacje przed grasującymi na Ziemi nadal, mimo upływu sześćdziesięciu już lat od inwazji, niedobitkami najezdniczych wojsk. Aby Jack i Victoria sprawniej wykonywali powierzone im zadania, poddano ich częściowej amnezji. Praca to ciężka i niebezpieczna, ale po skończeniu tej kilkuletniej szychty, mają oni zagwarantowany przelot na Tytan i luksusowe życie tam na sutej emeryturze. Już sam początek filmu, głównie ze względu na dopracowaną do najdrobniejszych detali scenografię, oraz niesamowite zdjęcia byłby wart, żeby o nim przynajmniej wspomnieć. Ale przecież rdzeniem każdego filmu, jest, jak wspomniano, scenariusz. Otóż okazuje się, że nie wszystko na spustoszonej Ziemi jest takie, jak to się wydaje. Pojawiają się drobne nieścisłości nie pasujące do oficjalnego obrazu, stopniowo się konkretyzując i stawiając go pod znakiem zapytania. Wydarzenia gwałtownie przyśpieszają, kiedy na Ziemi ląduje statek z zahibernowanymi ponad pół wieku wcześniej kosmonautami, z których przeżywa jednak tylko jedna kobieta, twierdząc przy tym, że jest …żoną Jacka, chociaż metrykalnie mogłaby przecież być co najwyżej jego babką. Bohater odkrywa w końcu straszliwą prawdę, od razu popadając w konflikt z zazdrosną o ocaloną przybyszkę Victorią, która w żadnym wypadku owej prawdy przyjąć do wiadomości nie chce.

Okazuje się bowiem, że ową międzycywilizacyjną wojnę ludzkość przegrała. Obecnie zaś trwa terraforming Ziemi przed jej właściwym skolonizowaniem. Co więcej wojnę stoczono, wcale nie z jakąś obcą rasą kosmicznych potworów. Kosmici bowiem zwykle są bowiem w kinie przedstawiani wg jednego z dwóch kanonów. Albo są oni humanoidalni, w skrajnych przypadkach w ogóle się od ludzi nie różniący, albo są to koszmarne stwory z licznymi mackami i wielgachnymi zębami obowiązkowo ociekające śluzem. W „Oblivion” żadnych takich żenujących antropomorfizacji nie ma. Wrogiem ludzkości jest sztuczna inteligencja, w żaden sposób, w przeciwieństwie do tej w „Battlestar Galactica” nie spersonalizowana. Fizycznie ma ona postać orbitującej wokół Ziemi tetrahedronu Tet, będącym, jak się można domyślić, rodzajem sondy Bracewella. Jack i Victoria nie są zaś nawet ludźmi sensu stricto, lecz stworzonymi przez Tet i zaprogramowanymi przez niego klonami kosmonautów, których to kosmonautów w celu nawiązania kontaktu do czworościanu Tet wysłano. Ze swoimi niewolnikami Tet porozumiewa się udając Sally – kontrolerkę z centrum lotów kosmicznych, która prowadziła rodziców Jacka i Victorii w owym feralnym locie. I znów scenarzyści filmu przewidzieli, że sztuczna inteligencja, zwłaszcza skonstruowana przez pozaziemską cywilizację, będzie przechodzić test Turinga z niejakim trudem. I rzeczywiście, dobrze sobie radząc w rutynowej komunikacji, Sally gubi się, kiedy przebieg wydarzeń przesuwa się w zupełnie nieoczekiwanym kierunku i zaczyna pleść bzdury w żaden sposób nie pasujące do sytuacji, w tym pytanie, które dało tytuł niniejszemu esejowi. Biada bohaterom, kiedy Victoria udzieli na nie przeczącej odpowiedzi, a Tet dojdzie do wniosku, że jego kukiełki się zepsuły i czas, aby je wymienić na kolejną „zmianę”. Decyzja ta jednak nie przychodzi Sally łatwo, ponieważ, jak wynika z przebiegu fabuły, terraformując planetę, znajduje się ona pod presją czasu, oraz działa na granicy wyczerpania swoich zasobów, zarówno jeżeli chodzi o drony, jak i hodowane w pokazanych pod koniec filmu kadziach klony Jacka i Viki. Tymi niedoborami można też wytłumaczyć fakt, że daje się Tet/Sally stosunkowo łatwo oszukać, kiedy Jack, jawnie się już zbuntowawszy, używa wieloznacznego, symbolicznego i ezopowego języka, który Sally rozumie opacznie do rzeczywistych intencji rozmówcy, ale też analizując reakcje fizjologiczne Jacka uważa, że mówi on prawdę. Jak u Tischnera każde z nich ma swoją.  Jest to jedna z najlepszych scen w i tak wspaniałym filmie. Wierzyć się nie chce, że to arcydzieło powstało podobno na podstawie …komiksu, podczas gdy wszystkie wcześniejsze próby tego rodzaju, nieodmiennie kończyły się żenującym fiaskiem.

Jak też zwykle bywa w przypadku dzieł pionierskich, nowatorskich, zrywających z hołdowaniem dotychczasowym stereotypom, „Oblivion” został oczywiście przez krytykę, jak już wspominaliśmy, właściwie niezauważony, a „Pandorum” nawet nie trafiło do kin. Ale do tego zdążyliśmy się już przyzwyczaić.

„Pandorum” reż Christian Alvart 2009

„Niepamięć” („Oblivion”) reż Joseph Kosinski 2013